Wednesday, August 03, 2011

 

TÜRKCӘMİZDӘ QADIN VӘ ӘRKӘK AYRIMÇILIĞI İLӘ CİNSİYӘTÇİLİK, QAVRAMLAR VӘ ÖRNӘKLӘR

Mehran Baharlı

2011

Sözümüz

Dil vә gәrçәkliyin qarşılıqlı etgilәşimi

Düşüncә vә dünyanı alqılayış ilә davranışlarımız dillә biçimlәndiyi kimi, dilin özü dә bunlardan sürәkli olaraq etgilәnmәkdәdir. Gәrçәklik durmadan dili etgilәyir vә dil dә aralıqsız yeni gәrçәklik yaradır. Başqa bir deyişlә dil hәm var olan gәrçәklәri yansıdır, hәm dә beyindә yeni vә başqa gәrçәkliyin oluşumuna qatqıda bulunur. Bundan dolayı dilin dәyişmәsi gәrçәkliyin dәyişmәsi demәk olduğu kimi, gәrçәklik dәyişincә dә dil dәyişmiş olur.

Dil qonusu feminizm çalışmalarında özünә mәrkәzi bir yer edinmişdir. Toplumların hәr alanında vә bu arada gәlәnәklәr, bütәm (din), yasalar, ortal (mediya), görksözdә (әdәbiyat), .... ) olduğu kimi, dildә dә qadına qarşı ayrımçılıq vardır. Qadın, dil aracılığı ilә dә ayrımçılığa uğrayıp basqı altında tutulur. Hәtta dil, qadına qarşı ataәrkil bir düşüngәnin (ideolojinin) güclü aracına çevrilәbilәr.

Bir toplumun dili incәlәnәrәk o toplumun cinsiyәtlәrә baxışları, onlara biçdiklәri oynamlar (rollar), güc dağılımı vә toplumun önyarqıları gözlәmlәnәbilәr. Dildәki deyimlәr bu qonuda çox önәmli ipucu vә qaynağı oluşdururlar. Әril (müzәkkәr) dil, әrkәyi norm olaraq alır vә qadını görünmәz qılır. Bunun da ötәsindә, var olan dil düzәni (sistemi), görksöz, atasözlәri, arqo, söyüşlәr, günlük qonuşma dili vә ortal aracılığı ilә qadın vә onun eşәlliyini (cinsәlliyini) aşağılayır, qadını gücün (mәcburi) oynamlara (rollara) soxur. Әril dil qadına qarşı saldırqan bir dildir.

Dil tәkcә bizim necә düşündüyümüzü yansıtmır, eyni anda o bizim necә düşündüyümüzә biçim dә verir. Dil üzәrindәki әrkәk hakimiyәti yalnız düşüncәni deyil, gәrçәkliyi dә biçimlәndirir. Bunun dildәmli (mәntiqli) sonucu olaraq, dili denәtlәmәk (kontrol etmәk), düşüncәlәri dә denәtlәmәkdir. Qadınları aşağılayan vә siliklәşdirәn degi (kәlmә) vә ya deyimlәrin sürәkli olaraq qullanılması, qadınların gәrçәkdәn dә aşağılıq vә silik olduğu varsayım vә inancını beyinlәrdә yerlәşdirir. Bu da zamanla ayrımçı vә cinsiyәtçi toplumların yaranmasıyla sonuclanır. Bundan dolayı eşeyçi (cinsiyәtçi-sexist) bir dil, tözlü (radikal) bir biçimdә arıtlanaraq yenidәn yapılandırılmalı vә gәrәkirsә yeni dәrim (termin) vә degilәr (kәlmәlәr) törәdilәrәk cinsiyәtlәr açısından yansız (nötr) vә qapsayıcı (inclusive) bir dil durumuna gәtirilmәlidir.

Eşeyçi (cinsiyәtçi) dillәr vә әkinclәr (kültürlәr)

İngilizcә vә bir neçә dil istisna olmaq üzәrә Hind avropa dil oğuşu (âilәsi), habelә Sâmi dillәri dilbilgisi açısından cinsiyәtçidirlәr. Ural Altay dillәri isә dilbilgisi açısından deyil, ancaq sözcük, deyim vә ataanasözlәri yönlәrindәn cinsiyәtçidirlәr. Altay dillәrindәn olan Türkcәdә üçüncü şәxs tәkil adılında (zәmirindә) dişi vә әrkәk üçün ayrı sözcüklәr yoxdur vә bunların hәr ikisi tәk O adılı ilә anlatılır. Bu nәdәnlә Türkcә dilbilgisi açısından cinsiyәtçi dillәr arasında sayılmaz.

Türkcәnin dilbilgisi açısından cinsiyәtçi olmamasına qarşın, Türk әkinci (kültürü) özәlliklә İslam bütәmi (dini) vә Tacik – Dәri - Fars dünyasıyla tanışdıqdan sonra ataәrkil bir yapıya yiyә (sâhib) olmuşdur. Bu vә başqa bir sıra nәdәnlәrdәn dolayı günümüz Türkcәsi cinsiyәtçi vә qadını ikincil görәn öyәlәrlә (unsurlarla) doludur.

Azәrbaycan Türkcәsinә gәlincә, gözlәmlәnәn maraqlı bir olqu daha vardır. O da, cinsiyәtçi dili qullanmada iki aşırı yönәtgil (siyâsi) uc sayılan kökdәndinçi İslamçılarla qatı komunistlәr arasında önәmli bir fәrqin olmadığıdır. Bunların ikisi dә cinsiyәtçi dil qullanma vә bu alanda tutuculuq vә gәlәnәkçilik baxımlarından bir birinә çox bәnzәmәkdәdirlәr. Әslindә Quzey Azәrbaycanın aşırı cinsiyәtçi olan rәsmi-әdәbi dili Azәrbaycancanın, böyük ölçüdә Sovyet dönәmi komunist yönәtiminin ürünü olduğu, bu açıdan olduqca anlamlı bir oluntudur (fenomendir).

Türkcәmizdә qadın vә әrkәk ayrımçılığı vә cinsiyәtçi anlayışın yansımaları

Bu yazqada (mәqâlәdә) ayrıntılara girmәdәn Türkcәmizin cinsiyәtçi boyut vә yönlәri vә ardında onun cinsiyәtçilikdәn arınmasının neçә yoluna dәyinmişәm. Doğalın (әlbәttә) yeni dil vә yeni gәrçәkliklәr yaratmaq, uzun vә yorucu bir sürәcdir. Mәnim amacım da bunları yapmaq deyildir. Amacım bu qonuya diqqәtlәri çәkmәk vә duyarlılıq yaratmaq yolunda ilk addımı atmaqdır.

Bu doğrultuda Azәrbaycan Türkcәsindә cinsiyәtçi anlatımları aşağıda toparlamışam. Bunları neçә bölümә ayırmaq olar:

Qadını yox sayan vә görmәz qılan әril anlatımlar (ifâdәlәr),
Qadını cinsәl bir nәsnә göstәrәn anlatımlar,
Qadını әrkәyin sâhib olması vә denәtlәmәsi gәrәkәn bir nәsnә göstәrәn anlatımlar,
Qadını, ağlı, seçim vә zevqlәri ilә cinsәnlliyini kiçimsәyip aşağılayan anlatımlar,
Qadını bәlli oynamlara (rollara) soxan anlatımlar,
Qadın vә әrkәk üzәrindәn ikiliklәr sunaraq cinsiyәtçilik yapan anlatımlar,
Qadın vurqusu yaparaq qadını ötәkilәşdirәn anlatımlar,
Qadını çeşitli kimliklәrә yansıdaraq cinsiyәtçilik yapan anlatımlar,
Әrkәk üzәrindәn cinsiyәtçilik yaradan anlatımlar,
Qadın vә әrkәk oynamlarını (rollarını) ayıran anlatımlar,
Әrkәyi ucaldaraq vә öyәrәk cinsiyәtçilik yapan anlatımlar,
Xitab etdiyi cinsiyәt baxımından әril olan anlatımlar
vs.

Adam (Adam öldürmә, adam başına doktor, ...): Qadın, kökәn olaraq әrkәyi anlatan (ifâdә edәn) Adam kәlmәsinin içindә yer almayıp, onun tanımı dışında qalmaqdadır. Günümüzdә isә Adam kәlmәsinin hәm insan hәm әrkәk anlamında olması, qadının varlığını siliklәşdirmiş vә yox saymışdır.

Adam olmaq, adam kimi, adam yerinә qoymaq, adam saymaq, adam eylәmәk, ...: Bu deyimlәrdә әrkәk anlamında olan adam kәlmәsi qadının varlığını siliklәşdirmiş vә yox saymışdır. Buna әk olaraq buradakı Adam`lı anlatımlarin hamısı olumlu anlamlar içәrmәkdә, әrkәkliyi öyәrәk ucaldıp alqışlamaqda vә bu üstün özәlliklәrin әrkәklәrә âid olduğu kimi gizli anlamlar daşımaqdadır.

Oğlu (insanoğlu, ...): Bu kәlmәnin daşıdığı açıq anlam, qadınları da içәrәcәk biçimdә qullanılmasına izin vermir. Burada da qadının siliklәşmәsi vә yox sayılması söz qonusudur.

Soyadlarda -oğlu әki: Oğlu ilә bitәn soyadları, oğuşun (âilәnin) bütün uşaqlarının әrkәk olduqları vә aralarında dişi bir uşağın olmadığı izlәnimini verir. Burada qadının görmәzdәn gәlinmәsi vә yox sayılması söz qonusudur.

Ata (atayurd, ata yâdigarı, atadan qalma): Bunlar әski vә bayrı (bastan) insanları anlatmaq üçün işlәdilir. Ancaq gәrçәkdә yalnız әrkәklәri anlatır (ifâdә edir). Bu anlatımlar qadınları görmәzdәn gәlәn vә yox sayan bir anlayışın yansıtmasıdır.

Atalarsözü: Bu deyim, sankı bütün söylәnәn vә geçmişdәn günümüzә gәlәn sözlәri әrkәklәr söylәmiş, bu alanda nә varsa hamısını әrkәklәr ürәtmişdir vә bunların ortaya çıxarılmasında qadınların heç bir oynamı olmamışdır izlәnimi yaradır. Bu dildәm (mәntiq), qadınların yox sayılması vә görmәzdәn gәlinmәsi yolu ilә cinsiyәtçilik yapma örnәyidir.

Әr, Әri: Әski Türkcәdә әr sözü bütünüylә әrkәk anlamındadır, ancaq әski zamanlardan bәri Türk kültüründә insan anlamında da qullanılmışdır. Boy vә oymaq adlarında (Xәzәr, Ağacәri) әr sözü kitlәni tәmsil edәr vә bu kitlә yalnız әrkәklәrdәn oluşur izlәnimini yaradır. Bu da qadını yox sayan cinsiyәtçi bir anlayışın dilә yansımasıdır.

Sözünün әri, Әrәn (evliya), Әrdәm (fәzilәt): Әrkәk anlamında olan әr kökündәn yapılmış bu kimi anlatımlarda әr bölümü, qadını görünmәz yapır. Ayrıca bu deyim vә degilәr, әrә olumlu anlamlar yüklәyәrәk, әrkәyi ucaldıp alqışlayır vә bu mәziyәtlәrin yalnız әrkәklәrә âid olduğu gizli anlamını daşımaqdadırlar.

Kişilik: Bu kәlmә kişi olma durumu vә kişicә davranış, igitlik anlamlarındadır. İgitlik anlamı әrkәyә öygünün dilsәl bir yansımasıdır (Kişinin yanında baş kəsərlər. Kişi tüpürdüyünü yalamaz. Kişinin sözü bir olar. Kişi kimi ol, qorxaq olma. Kişi kimi söz ver, ...).

Kişi qeyrətli qadın: Türk ataanasözlәrindә üstün özәlliklәrin әrkәklәrin tәkәlindә olduğu düşüncәsi köklü olup gәniş yer almaqdadır. O dәnli ki bir insanı yüksəltmək istərkən onu әrkәyә, alçaltmaq istərkən dә qadına bənzətmәk gәrәkli vә yetәrlidir. Kişi qeyrәtli qadın örnәyindә olduğu kimi, bir sıra olumlu sanılan sifәtlәr qadınlara isnad edilәndә bilә, bu iş onları әrkәklәrә bәnzәdәrәk yapılır.

Mәrdânә, Nâmәrd, Cömәrd, Mәrd-i mәrdânә....: Farscadan alıntı olaraq Türkcәyә girәn bu kәlmәlәr özlәrindә tam bir ortaçağ cinsiyәtçi anlayışı yansıdırlar. Farsca Mәrd (Әr) kәlmәsinin kömәyi ilә yapılmış bu deyimlәrin hamısı, әrkәyin üstün özәlliklәrini vurqulayırlar. Bu anlatımlarda olumlu anlam daşıyan Mәrd bölümü, bu özәlliklәrә sâhib olanlar arasında qadını görünmәz yapmaqdadır. Bu deyimlәr ayrıca әrkәyi ucaldıp alqışlayaraq, kişicә davranış, igidlik vә әli açıqlıq kimi üstünlüktlәrin, yalnız әrkәklәrә âid olduğu gizli anlamını daşımaqdadırlar. Bu kәlmәlәr әrkәyә öygünün dilsәl yansıması vә әrkәklәri ucaldaraq dildә cinsiyәtçilik yapmanın örnәyidirlәr.

Arvat: Әski Türkcәdәki Uraqat kәlmәsinin dәyişgәsi olan Arvat kәlmәsi, qadın anlamında olup, әr vәya kişinin qarşılığıdır. Arvat sözü ilk başda yansız bir kәlmә ikәn daha sonralar ona olumsuz çağrışımlar yüklәnmiş vә qullanılması qaçınılır olmuşdur. Günümüz Türkcәsindә- özәlliklә Quzey Azәrbaycan vә Türkiyәdә- arvat aşağılama sözcüyü olaraq görülür vә çәkinilmәsi gәrәkәn, ayıb vә arqo bir kәlmә diyә alqılanır. Oysa әrkәklәr haqqında işlәdilәn Әr vә ya Kişi kәlmәlәri belә olumsuz anlamlar daşımamaqdadırlar. Bugün Arvat yerinә daha nәzakәtli vә kibar olduğu sanılan Qadın vә Türkiyәdә Bayan kәlmәlәri qullanılmaya başlanmışdır.

Arvat kimi ağlamaq: Qadının zәyif olduğunu vurqulayır. Bu kimi anlatımlar gәnәldә әrkәklәri aşağılamaq vә kiçik düşürmәk üçün qullanılır. Çünkü әril cinsiyәtçi dildәmindә (mәntiqindә) qadın vә qadın kimi olmaq, aşağı vә alçaq olmaqla eşitdir. Bu deyim, qadın vә әrkәk rollarını ayıran, qadını bәlli bir rola soxan vә qadınları aşağılayan anlatım örnәyidir.

Arvad kimi dır dır, Arvad kimi söz gəzdirmək, Arvat kimi dalca danışmaq, ...: Bu anlatımlar qadını aşağılayan vә bәlli düşük düzeyli vә olumsuz davranışları qadınlara mal edәn anlatımlardır. Oysa dilimizdә (kişi kimi) deyimini içәrәn anlatımlar, haqqında işlәdilәn şәxsi öymәk vә ucaltmaq üçün qullanılır. Örnәyin (kişi kimi qadın) anlatımı, qadının güclü vә becәrikli anlamında olup öygünü bәlirtmәkdәdir.

Arvat hamamı: Hamının birdәn danışması vә çox gürültülü yer anlamındadır. Burada qadınların gәrәksiz, çox vә yüksәk sәslә qonuşma imajı yaradılır. Oysa dilimizdә bu anlamda kişi hamamı deyimi yoxdur.

Qız: Bu kәlmәnin anlamlarından biri cinsәl ilişkidә bulunmamış dişi vәya bâkirәdir. Burada cinsәl ilişkidә bulunmuş vә bulunmamış dişilәr üçün iki ayrı kәlmәnin varlığı (qız, qadın) görülür. Oysa әrkәklәr üçün belә bir ayırım yoxdur. Bu ifâdә, qadını cinsәl bir nәsnә olaraq sunan cinsiyәtçi bir anlatımdır.

Qız almaq, qız vermәk, qız istәmәk, arvat almaq, әrә vermәk: Türkcәmizdә bunların qarşılığı olacaq oğlan almaq, oğlan vermәk, oğlan istәmәk, qıza vermәk, .... deyimlәri yoxdur. Bu deyimlәr, qızın alınıp verilәn bir nәsnә, dәyiş toxuş edilәbilir bir arac olduğunu göstәrir, qadını әrkәklәr tәrәfindәn sâhib olunan bir nәsnә olaraq sunur.

Turşamış qız, evdә qalmış qız: Bu kimi deyimlәr istәnilmәyәn, yeylәnmәyәn qızlar üçün işlәdilir. Oysa Türkcәmizdә әrkәklәr üçün bunların qarşılığı yoxdur. Çünkü Türk toplumun gözündә subay qalmış bir әrkәyin aşağılanası vә utanılacaq bir yanı yoxdur.

Qız qandırmaq, Qız tavlamaq: Bu iki deyim әski Türkcәdә qandırmaq (birini yaxşıca vә doyurucu biçimdә başa salmaq) vә tablamaq (râzi etmәk) anlamlarında olan mәsdәrlәrdәn yapılmışdır. Ancaq bu mәsdәrlәr bugün ilkin anlamlarını itirәrәk, aldatmaq anlamını qazanmışlardır. Bu durumda günümüzdәki qullanımları qızları cinsәl nәsnә olaraq vә qolayca aldatılacaq kimsәlәr olaraq tәsvir etdiyindәn dolayı, cinsiyәtçi deyimlәrdirlәr.

Qız kimi tez inciyәn, burcudan, ... : Bu kimi qullanımlar (Qız kimi qorxaq, qız kimi burcudursan, tez inciyәn qız kimi olmusan, ...) gәnәldә әrkәklәri kiçimsәmәk vә aşağılamaq üçün qullanılan anlatımlardır. Sankı әrkәklәr üçün aşağılanmanın yolu, qız kimi olmaq vә davranmaqdan geçәr.

Qız kimi tәzә: Bir nәsnәni tanımlamaq üçün qullanılan (qız kimi maşın almışam, qız kimi tәp tәzә, ...) anlamı, sözü edilәn nәsnәnin әl dәymәmiş vә yeni oluşudur. Bu deyim qadının dış görünüşü vә cinsәlliyini çağrışdırır.

Qadın incə varlıqdır: Qadınlar haqqında söylәnәn incә kimi sözlәrin, ilk baxışda olumlu bir anlam daşıdıqları düşünülәbilir. Ancaq bu anlatımı qullanan әrkәklәrin çoxu belә bir sözün özlәrinin haqqında söylәnmәsini kәsinliklә istəməz.

Ev xanımı, hayat qadını: Bu anlatımlar qadınları bәlli rollara soxur vә bu kimliklәrlә qadınlıq arasında bağ qurur. Bundan dolayı da bu deyimlәrin әrkәklәr üçün qarşılığı yoxdur.

Bacı: Bir әrkәk bir qadına Bacı diyә xәtab edәrkәn, ona mәn sәnә bacım gözüylә baxıram vә sәni qadın olaraq görmürәm demiş olur. Bu da qadına bacı diyә xәtab edәn әrkәyin gözündә qadınların cinsәl bir nәsnә olduqlarını vә onun da sözü gedәn qadına bir cinsәl nәsnә olaraq baxdığını, ancaq belә bir niyyәti olmadığını anlatmış olur.

Ata ocağı, Dәdә malı, atababa qәbristanlığı, baba evi: Bu anlatımlar ekonomik gücün atada vә babanın evin sâhibi vә başçısı olduğu düşüncәsinin sonucudur. Bunlar ortaçağdan qalma qadının yox sayılma anlayışının dildә yansımalarıdır.

Devlәt adamı, iş adamı, ...: Bu kimi anlatımlar qadının iş dünyası, ekonomi, yönәtgi (siyâsәt) kimi bәlli alanların dışında olduğu vә doğa ya da oynamından (rolundan) dolayı bu alanlarda yer alamayacağını içәrir. Әk olaraq, bu alanların әrkәk alanları olduğu vә gücün tәkcә әrkәyin әlindә olabilәcәyinә vurqu yapır.

Atabәylik qurumu, tәriqәt dәdәsi, bir düşüncәnin babası, Bәy balası yerdә qalmaz, ...: Bu kimi anlatımlar qadınların ötәyin (târixin) içindә görmәzdәn gәlindiyi vә yox sayıldıqlarını qanıtlayır.

Rәfiqә, Müәllimә, Şâirә, Rәqqâsә, Aktris ... : Bu anlatımlar daha çox Quzey Azәrbaycanın tuğralı (rәsmi) vә görkül (әdәbi) dilindә işlәkdirlәr. Çoxu Әrәbcәdәn alınma bu sözcüklәr, Türkcәdә yeri olmamasına qarşın, ilgili alanları әril vә dişil diyә ikiyә ayıraraq cinsiyәtçilik yapır. Bu kәlmәlәr qadınların ilgili alanlarda olmasının az görülür ya da maraqlı olduğu izlәnimini oyandırır.

Qadın tâcirlәri; Qoca, qadın, uşaq demәdәn, ..: Bu kimi deyimlәr qadınların әrkәklәrә görә ikincillik vә zәyifliyi îma edir.

Ana ürәyi, Analıq vurqusu, ...: Bunlar qadın vә әrkәk rollarını ayıraraq cinsiyәtçilik yaradan anlatımlardır. Güney vә Quzey Azәrbaycanda İslami dinçi vә komunist görksözün (әdәbiyatın) qadının analıq görәvinә vurqu yapması, bu düşüngәlәrin (ideolojilәrin) baxışına uyqun olaraq, bunların qadının әsli işi vә özәlliklәri olduğu düşüncәsini yerlәşdirmәk istәmәlәri ilә ilgilidir.

Vәfâlı qadın, ana bacı nâmusu, iffәtli arvat: Bu anlatımlar qadını әn uc biçimdә cinsәl bir nәsnә olaraq göstәrәn, bunların açığa vurulmasının isә ayıb olduğunu söylәyәn anlatımlardır. Bu kimi anlatımlar, onları qullananların, özәlliklә İslamçı dinçi vә komunist әdәbiyatın qadının cinsәlliyini aşırı dәrәcәdә önәmsәndiyini göstәrir.

Qadın haqları: Bu kimi anlatımlar dişilik vә qadına vurqu yaparaq onu ötәkilәşdirir.

Qardaş ölkә, hәyә qardaş, qardaş şәhәr: Bu kimi anlatımlar xәtâb etdiklәri cinsiyәt baxımından әrildirlәr.

Şaxta Baba: Yansız bir kәlmә yerinә Sovyet Azәrbaycanında Ruscadan doğrudan çeviri yoluyla ürәtilmiş bu әril kәlmәnin (Türkmәnistanda Aýaz Baba, Tatarıstanda Qış Babay, Özbәkistanda Qor Bobo, Türkiyәdә Noel Baba), o dönәm komunist yönәtimdә dildә cinsiyәtçi anlayışın varlığının qanıtı olaraq dәyәrlәndirilmişdir.

Qocalmaq, qarımaq: Әski Türkcәdә yaşlanmaq qarşılığında bu iki kәlmә var idi. Bu durum, qadın vә әrkәk üzәrindәn ikilik sunaraq dildә cinsiyәtçiliyin örnәyi idi. Bugün qarımaq mәsdәri unutularaq yerini böyük ölçüdә, hәr iki cins üçün, qocalmaq mәsdәri almışdır. İlk başda yalnız әrkәklәr üçün işlәdilәn qocalmaq`ın bugün qadınlar üçün dә işlәdilmәsi, dildә qadınların varlığını görmәzdәn gәlmә vә siliklәşdirmәnin örnәyidir.

Arvatbaz, Qadınpәrәst: Bu kimi anlatımlar qadını әrkәklәrcә eylәnmәk üçün qullanılan cinsәl bir nәsnә olaraq göstәrir.

Yosma, Cında, Qәhbә: Qadınların cinsәlliyini önә çıxardan, onları bәlli olumsuz rollara itәn bu kimi anlatımların әrkәk qarşılıqları yoxdur. Qadınlara özgü olan bu degilәr, aşağılama amaclı söyüş olaraq da qullanılır.

Söyüşlәr (Oğraş, gic dıllaq, M-Sözü): Türkcәmizdә söyüşlәrin önәmli bir bölümü qadınlara qarşı cinsiyәtçilik içәrir. Qadınların cinsәlliyini önә çıxardan vә alçaq sayan bu söyüşlәr, gәnәldә әrkәklәri aşağılamaq üçün işlәdilir vә qadınlara verilәn rollar (Oğraş: anasını vәya bacısını fâhişә edәn adam anlamında), vәya qadınların gövdә vә cinsәl orqanları ilә ilgilidir (Gic Dıllaq: hәrәkәtini bilmәyәn, danışığını itirәn adam anlamında, ya da M-Sözü: Burada qadın cinsәl orqanının adı tәk başına söyüş olaraq işlәdilir). Bu kimi söyüşlәr әn aşağılıq vә әn dәyәrsiz sayılanı göstәrirlәr.

S-Sözü: Türkcәdә әrkәk vә qadının cinsәl birlәşmәsi anlamında olan mәsdәr (S-Sözü), әrkәyin cinsәl orqanının adından törәmişdir. Qadın vә әrkәyin cinsәl birlәşmәsini ortaqlaşa gәrçәklәşdirilәn bir eylәm deyil dә, yalnız әrkәyә bağlayan vә qadını yox sayan vә görmәzdәn gәlәn bu deyim, bütünüylә vә aşırı dәrәcәdә cinsiyәtçi bir anlayışdır. Oysa örnәyin İngilizcәdә bu mәsdәrin qarşılığı olan F-Word, әrkәyin cinsәl orqanı adından yapılmamışdır vә iki cins açısından yansız vә qapsayıcıdır. Zâtәn Türkcәdә cinsәl eylәmlә ilgili var olan kәlmәlәrin hamısına yaxını әrkәk dәyişgәsidir (variyantıdır) vә bunların qadın qarşılığı yoxdur. Örnәyin masturbasyonun Azәrbaycan Türkcәsindә neçә әrkәk dәyişgәsi varkәn, bunların qadın dәyişgәsi yoxdur. S-Sözü`nün dir`li biçimi, ayrıca söyüş olaraq da qullanılır. Әrkil cinsiyәtçi anlayışın buradakı dildәyi (istidlalı) belәdir: Seks eylәmindә qadın edilgәn olandır. Bir әrkәyin seks eylәmindә qadın qonumunda olması ölümlә eşitdir.

Cinsiyәçti anlayışlı bir neçә ataanasözü:

-Keçmә nâmərd körpüsündәn, qoy aparsın sel sәni: Burada әrkәyin igitcә davranış, bahadırlıq vә әli açıqlıq kimi üstün özәlliklәri vurqulanır. Bu ataanasözü әrkәyi ucaldıp alqışlayaraq, sözü edilәn mәziyәtlәrin, yalnız әrkәklәrә âid olduğu, mәrd olmayanın (nâmәrdlәrin vә bu arada qadınların) belә üstün özәlliklәrә yiyә olamayacağı gizli anlamını daşımaqdadır. Qadını görünmәz qılan bu kimi deyimlәr, әrkәyә öygünün dilsәl yansıması vә әrkәklәri ucaldaraq dildә cinsiyәtçilik yapmanın örnәyidirlәr.

-Arvat sözünә baxan arvatdan әskikdir. Arvadın yaxşısına da lә`nәt, pisinә dә: Burada qadınlar kötü vә әskik varlıqlar olaraq göstәrilir, qadın, ağlı vә davranışı aşağılanır.

-Әr atanı el atar, әr tutanı el tutar: Burada qadının tәkcә eş olaraq, o da yalnız әrinә uyması vә onun tәrәfindәn qәbul görmәsi durumunda dәyәri olduğu söylәnir.

-Qızı öz xoşuna qoysan, ya aşığa gedәr ya zırnaçıya: Qadın ağlı vә cinsәlliyi hәr alanda aşağılanmış vә denәtlәnmişdir. Burada da qızlar ağılsız vә әrkәklәr tәrәfindәn yönlәndirmә vә denәtlәnmәyә möhtac kimsәlәr olaraq göstәrilir.

-Qızını döymәyәn dizini döyәr: Burada qızların öz us (ağıl) vә anlaqları (idrakları) olmadığı, әrkәklәri tәrәfindәn yönәtilip denәtlәnmәli olduqları, ayrıca onlara qarşı şiddәt qullanılması gәrәkdiyi düşüncәsi yerlәşdirilir.

-Qızıvı itә dә versәn aldadıpsan: Burada qız uşağın dәyәrsiz olduğu vә bir an öncә ondan qurtulması gәrәkdiyi söylәnir. Qız, itlә eyni cәrgәyә yerlәşdirәrәk heyvanlaşdırılır.

-Qarının zülfü ağ olar, ürәyi qara: Qarı kәlmәsindә bir çeşit qabalıq vә gobudluq vardır. Burada ayrıca daha denәyimli olan yaşlı (qarıların), dul vs. qadınların әrkәklәrin onlardan umduğu rolları yerinә gәtirmәyәn, ard niyyәtli vә saldırqan olduqları düşüncәsi vardır.

-Arvada dişivi saydırma, İt ilә arvada e`tibar yoxdur: Burada qadının güvәnilmәz olduğu söylәnir vә heyvan düzeyinә düşürülәrәk aşağılanır.

-Arvat malı, baş toxmağı: Burada ekonomik alanın qadına âid olmadığı, qadının özünә âid malı olsa bilә, bunun heç bir yarar sağlamadığı vә sadәcә baş ağrısı olduğu iddia edilir.

-Ağlarsa anam ağlar, qalanı yalan ağlar: Bu atasözü әrkәklәrin ağlamasının olumlu qarşılanmadığı bir toplumda ağlamanın qadınlara (analara) yaraşdığını söylәmәsi açısından maraqlıdır.

Cinslәr arası daha yansız (nötr) vә qapsayıcı (inclusive) bir Türkcәyә doğru

Türkcәmizdәki cinsiyәtçi anlatımların varlığı, toplumda qadının ikinciliyinә vә ötәkilәşmә-özgәlәşmәsi ilә sonuclanır. Doğalın (әlbәttә) durumu abartmağa da gәrәk yoxdur. Türk dili vә Azәrbaycan kültürü Fars dili vә Farsistan kültürü ilә qarşılaşdırılanda çox daha az cinsiyәtçi vә cinslәr açıdan ayrımçıdır. Ancaq bu da bir gәrçәkdir ki artıq dilimiz qadın-әrkәk ayrımçılığını yansıdan öyәlәr vә cinsiyәtçi anlayışın tortularından arınıp daha ilәri bir düzey vә yenicil ölçünә (modern istandarda) qavuşmalıdır. Çünkü dilimiz cinsiyәtlәr arası ayrımçılıq vә önyarqılardan qurtulduqca, xalqımız da özgürlәşәcәkdir:

1-Atasözlәri ifâdәsi yerinә, әski mәtin vәya lәhcәlәrimizdәn hikmәtli söz anlamında olan Bögüşlü Söz kimi yansız bir kәlmә bulunmalı, ya da әn azından hәr iki cinsi qapsayan Ataanasözü kimi yeni bir deyim işlәdilmәlidir.

2-Ataanasözündә qadınları kiçimsәyәn, qadınları âciz, aşağı, yetәrsiz göstәrәn, habelә cinsiyәtçi anlayışla üstün özәlliklәri әrkәklәrә isnad edәn deyimlәri qullanmaqdan qaçınılmalıdır. Bu kimi cinsiyәtçi anlayışlı ataanasözlәri, ortaldan (mediyadan), oxul pitiklәrindәn (dәrs kitablarından) arıtlanıp çıxardılmalıdır.

3-Türk vә Azәrbaycanlı yazarlar, qoşarlar, ortal (mediya), bütün yayın vә bәlgәlәr cinsәl açıdan yansız olan Türkcә kәlmәlәri qullanmalı.

4-Yayınlarda tipik qadın rol vә özәlliyi diyә bir şeyә dәyinilmәmәlidir (qadın kimi duyqusal, kişi kimi sözünü tutan, ana ürәyi, vәfalı qadın, iffәtli arvat)

5-Cinsiyәtlәr haqqında isteriyotiplәrdәn, cinslәri bәlli rollara soxan deyim vә kәlmәlәri qullanmaqdan uzaq durulmalıdır. (Örnәyin bilim adamı, hayat qadını, ev xanımı)

6-Cinslәr arasında ayrımçılığı çağrışdıran söz vә deyimlәri qullanmaqdan çәkinmәlidir. Örnәyin fәzilәt anlamında olan Әrdәm kәlmәsi Әr kökündәn yapıldığı üçün, hәr iki cinsә eşit mәsafәli olmayıp, bu üzdәn dә cinslәr arası yansız vә qapsayıcı bir kәlmә deyildir.

7-Anlamları zamanla dәyişәn, aydın vә dәqiq olmayan, hәm әrkәk vә hәm hәr iki cins üçün qullanılmış kәlmәlәr yerinә (kişi, әr, adam, …) tәk anlamlı vә kәsin olan kәlmәlәr (әrkәk, qadın, …), vә cinsiyәtsiz kәlmәlәr (adam yerinә Türkcә Yalınıq) qullanılmalıdır.

8-Adam, Әr vә bәnzәrlәrinin işlәdildiyi kәlmәlәrdә bunların yerinә gәrәkdiyindә insan kәlmәsini qullanmalıyıq (bilim adamı yerinә bilim insanı, ...).

9-Qadını yox sayan vә görmәzdәn gәlәn kәlmә vә deyimlәr yerinә nötr olan Türkcә kәlmәlәr bulunmalı ya da yenidәn törәdilmәlidir. Örnәyin Atayurdu yerinә әski Türkcә vә bir sıra çağdaş lәhcәlәrdә vәtәn anlamında var olan Yersu kәlmәsi işlәdilәbilәr.

10-Qadın vә әrkәk ilә ilgili ikiliklәr sunan anlatımlar qullanılmamalıdır. Örnәyin hәr bir cinsiyәtin yaşlanması üçün ayrı birәr mәsdәrin varlığı (qocalmaq, qarımaq), ya da ilk başda әrkәklәrә özgü olan qocalmaq`ın bugün hәr iki cins üçün qullanılması, sorunludur. Bu iki yöntәmin yerinә cinslәr arası yansız olan Yaşlanmaq mәsdәrini qullanmaq uyqundur.

11-Türkcәdә gәnәl bir ilkә olaraq kәlmәlәrin cinsiyәti olmadığından hәrәkәtlә, әril vәya dişil (Müzәkkәr vәya Müәnnәs) Әrәbcә ya da Avropa kökәnli bir sözcüyü qullanmaq yerinә, yansız olan Türkcә kәlmәlәr işlәtmәliyik. Örnәyin aktor vә aktris yerinә yansız olan Türkcә Oynaman, Müәllim vә Müәllimә yerinә yansız olan Türkcә Öyrәtmәn, Dost vә Rәfiqә yerinә yansız olan Arxadaş, Rәqqas vә Rәqqasә yerinә yansız olan Biyiçi kәlmәsini qullanmalıyıq. Türkcәlәşdirmә yöntәmiylә qolayca cinsiyәtçilikdәn uzaq durulabilәrik.

12-Cinsiyәt ayrımı әsasında yapılmış altıntı Farsca kәlmәlәrin yerinә, cinsiyәtsiz olan Türkcә kәlmәlәr işlәdilmәlidir. Örnәyin Mәrdânә yerinә İgidcә, alpca, bahadırca, Nâmәrd yerinә alçaq, Cömәrd yerinә sәlәk, әliaçıq qullanılabilәr.

13-Arvat kәlmәsini qullanmaqdan qorxmamalıyıq. Bunu yansız bir kәlmә olaraq qullanmağa alışmalıyıq. Arvad`ı kişinin qarşıtı olaraq görmәk, onu yalnız bir cinsәl nәsnә olaraq görmәmizә kömәk edәcәkdir.

14-Bacı (vә farscası hәmşirә) kimi mә`sum görünәn alt kimliklәr qadına baxışı әn olumsuz etgilәyәn kimliklәrdir. Bunları biyolojik bacımız olmayan qadınlar haqqında qullanmamalıyıq. Çünkü bunlar qadını bir cinsәl nәsnә, ayrıca qorunmağa möhtac, zәyif ya da әrkәyә bağlı bir varlıq olaraq tanımlayırlar.

15-Mәslәklәrin önünә qadın kәlmәsi gәtirmәk (qadın pilot), ilgili qadının әrkәyin işini gördüyü vә seyrәk görülәn bir durumla qarşı qarşıya olduğumuz izlәnimini yaradır vә ayrıca qadını ikincilliyә itәlәyir.

16-Arvat almaq, әrә vermәk kimi qadınları satın alınan nәsnә olaraq göstәrәn deyimlәrin yerinә yansız deyimlәr örnәyin sırasıyla Evlәnmәk vә Evәrmәk qullanılabilәr.

Gәrçәyә Hu!

توركجه‌ميزده قادين و اركه‌ك آيريمچيليغي ايله جينسييه‌تچيليك- سؤزلوك

آبارتماقAbartmaq : اغراق كردن
آتااركيلAtaәrkil : پدرسالار
آچيAçı : زاويه
آديلAdıl : ضمير
آراجArac : وسيله
آراجيليقAracılıq : وساطت
آراليقسيزAralıqsız : بدون انقطاع، پيوسته
آرخاداشArxadaş : دوست، رفيقه
آردArd : پشت
آريتلانماقArıtlanmaq : پاكسازي شدن
آرينماArınma : خلوص
آشاغيلاماقAşağılamaq : تحقير كردن
آشيريAşırı : افراطي
آلانAlan : عرصه
آلقيشلاماقAlqışlamaq : تحسين كردن
آلقيلاييشAlqılayış : ادراك
آليشماقAlışmaq : عادت كردن
آٚلينتيAlıntı : اقتباس
آماجAmac : هدف
آنجاقAncaq : اما
آنلاتيلماقAnlatılmaq : افاده شدن
آنلاتيمAnlatım : افاده
آنلاقAnlaq : ادراك
آنلامAnlam : معني
آنلامليAnlamlı : معنيدار
آنلاييشAnlayış : ذهنيت
آيريجاAyrıca : جداگانه
آيريمAyrım : جدائي، افتراق
آيريمچيليقAyrımçılıq : تبعيض
آيرينتيAyrıntı : جزئيات
اريلӘril : مذكر
اكӘk : علاوه
اكسيكӘksik : كم
اكينجӘkinc : فرهنگ
الي آچيقӘli açıq : سخي، جوانمرد
اؤته‌كÖtәk : تاريخ
اؤته‌كيله‌شديرمه‌كÖtәkilәşdirmәk : غير خودي كردن
اوجالتماقUcaltmaq : ارج گذاشتن، متعالي دانستن
اوخولOxul : مدرسه
اورتاچاغOrtaçağ : قرون وسطي
اورتاقلاشاOrtaqlaşa : با مشاركت هم
اورتالOrtal : رسانه
اورونÜrün : محصول
اؤزگوÖzgü : خاص
اؤزگورله‌شمه‌كÖzgürlәşmәk : آزاد شدن
اؤزه‌لليكÖzәllik : خصوصيت
اوسUs : عقل، هوش
اوستونÜstün : برتر
اوغراماقUğramaq : مواجه شدن
اوغوشOğuş : خانواده، عائله
اؤلچوÖlçü : اندازه
اؤلچونÖlçün : استاندارد
اولقوOlqu : پديده
اولوشومOluşum : تشكل
اولومسوزOlumsuz : منفي
اولوملوOlumlu : مثبت
اولونتوOluntu : پديده
اؤن يارقيÖnyarqı : پيش داوري
اؤنه‌مسه‌مه‌كÖnәmsәmәk : مهم شمردن، اهميت دادن
اؤيره‌تمه‌نÖyrәtmәn : معلم
اويساOysa : در حاليكه
اويقونUyqun : متناسب
اويماقOymaq : طايفه
اويماقUymaq : متابعت كردن
اؤيمه‌كÖymәk : تقدير كردن، مدح كردن
اوينامOynam : رل، نقش
اوينامانOynaman : هنرپيشه
اؤيهÖyә : عنصر
ائتگيله‌شيمEtgilәşim : تاثير متقابل
ايچه‌رمه‌كİçәrmәk : محتوي بودن
ائديلگه‌نEdilgәn : مفعول
ايزله‌نيمİzlәnim : حس، تصور
ائشEş : همسر
ايشله‌كİşlәk : رايج، مورد استفاده
ائشه‌لEşәl : جنسي
ائشئيEşey : جنسيت
ائشيتEşit : مساوي، برابر
ائشئيچيEşeyçi : سكسيست
ايكينجيلİkincil : فرعي
ايگيتİgit : دلاور، قهرمان
ايلكهİlkә : اصل
ايلكينİlkin : نخستين، اوليه
ايلگيليİlgili : مربوطه
ايلهريİlәri : جلو، پيش
ايليشكيİlişki : رابطه
اينجه‌له‌نمه‌كİncәlәnmәk : بررسي كردن
ائيله‌مEylәm : عمل
ائيله‌نمه‌كEylәnmәk : تفريح كردن
باخيمBaxım : نگاه
باسقيBasqı : تضييق، فشار
باغBağ : پيوند، ربط
باهاديرBahadır : قهرمان، پهلوان
بايريBayrı : باستان
بلگهBәlgә : مدرك، سند
بلليBәlli : معين
بليرتمه‌كBәlirtmәk : معين كردن
بوته‌مBütәm : دين
بؤگوشلوBögüşlü : حكمت دار
بولونماقBulunmaq : قرار داشتن
بويBoy : عشيره
بويوتBoyut : بعد
بئجه‌ريكليBecәrikli : سررشته دار، بافراست
بيچيمBiçim : فرم
بيچيمله‌نمه‌كBiçimlәnmәk : فرم گرفتن
بيييچيBiyiçi : رقاص، رقاصه
پيتيكPitik : كتاب
تابلاماقTablamaq : راضي كردن
تانيمTanım : تعريف
تانيملاماقTanımlamaq : تعريف كردن
تكه‌لTәkәl : انحصار
تكيلTәkil : منفرد
توپارلاماقToparlamaq : جمع آوري كردن
توپلومToplum : جامعه
توتوچوTutucu : محافظه كار
تؤره‌تمه‌كTörәtmәk : ايجاد كردن
تؤزلوTözlü : راديكال
توغراليTuğralı : رسمي
جرگهCәrgә : رديف
چاغداشÇaödaş : معاصر
چاغريشيمÇağrışım : معني ضمني
چكينمه‌كÇәkinmәk : اجتناب كردن
چئشيتÇeşit : نوع
چئويريÇeviri : ترجمه
داغيليمDağılım : تقسيم، پراكنش
داورانيشDavranış : رفتار
دريمDәrim : اصطلاح
دنليDәnli : به آن درجه
ده‌يه‌رله‌نديرمه‌كDәyәrlәndirmәk : ارزيابي كردن
ده‌ييش توخوشDәyiş toxuş : بده بستان
ده‌ييشگهDәyişgә : واريانت
ده‌يينمه‌كDәyinmәk : اشاره كردن
دورومDurum : وضعيت
دوزه‌نDüzәn : سيستم، نظم
دوزئيDüzey : سطح
دوشونگهDüşüngә : ايدئولوژي
دوغالينDoğalın : البته، طبيعتا
دوغرولتوDoğrultu : راستا، استقامت
دؤنه‌مDönәm : دوره، عهد
دويارليليقDuyarlılıq : حساسيت
دويقوسالDuyqusal : احساساتي
دويوروجوDoyurucu : تطمين كننده
ديشDış : خارج
ديشيDişi : مونث
ديشيلDişil : مونث
دئگيDegi : سخن
ديل بيلگيسيDil bilgisi : دستور زبان
ديلده‌كDildәk : استدلال
ديلده‌مDildәm : منطق
ديلسه‌لDilsәl : زباني
دئنه‌تله‌مهDenәtlәmә : كنترل
دئييمDeyim : اصطلاح
ساغلاماقSağlamaq : تامين كردن
سالديرقانSaldırqan : متهاجم
سانكيSankı : تو گوئي
سانيلماقSanılmaq : گمان شدن
سوبايSubay : مجرد
سوره‌جSürәc : روند
سوره‌كليSürәkli : متماديا، پيوسته
سورونلوSorunlu : مساله دار
سونماقSunmaq : تقديم كردن، عرضه نمودن
سونوجلانماقSonuclanmaq : منتهي شدن
سوي آدSoyad : نام خانوادگي
سؤيوشSöyüş : فحش
سئچيمSeçim : انتخاب
سيليكSilik : غيرمهم، غيربرجسته
سلهكSәlәk : سخاوتمند
سئيره‌كSeyrәk : نادر، به ندرت
قاباQaba : خشن
قاپساييجيQapsayıcı : شامل
قاتقيQatqı : سهم
قاتيQatı : سرسخت
قاچينيليرQaçınılır : آنچه از آن اجتناب مي شود
قارشيتQarşıt : ضد، مقابل
قارشيليقQarşılıq : معادل
قارشيليقليQarşılıqlı : متقابل
قارشينQarşın : علي رغم
قانيتQanıt : ثبوت
قانيتلاماقQanıtlamaq : اثبات كردن
قاورامQavram : مفهوم
قاووشماقQavuşmaq : واصل شدن
قوشارQoşar : شاعر
قوللانماقQullanmaq : به خدمت در آوردن
قونوQonu : موضوع
قونوشماQonuşma : گفتگو
قونومQonum : موقعيت
كسينليكلهKәsinliklә : قطعيا
كؤتوKötü : بد
كؤكده‌ن بوته‌مچيKökdәn bütәmçi : بنيادگرا
كؤكلوKöklü : ريشه دار
كؤكه‌نKökәn : ريشه
كيتلهKitlә : توده
كيچيمسه‌مه‌كKiçimsәmәk : تحقير كردن
كيمليكKimlik : هويت
گرچه‌كله‌شمه‌كGәrçәklәşmәk : متحقق شدن
گرچه‌كليكGәrçәklik : واقعيت
گره‌كسيزGәrәksiz : غيرضروري
گره‌كليGәrәkli : لازم
گله‌نه‌كGәlәnәk : سنت
گنه‌لدهGәnәldә : عموما
گؤبودGobud : خشن، بي كيفيت
گوجونGücün : مجبوري، تحميلي
گؤركسؤزGörksöz : ادبيات
گؤركولGörkül : ادبي
گؤره‌وGörәv : وظيفه
گؤرونمه‌زGörünmәz : نامرئي
گؤرونوشGörünüş : ظاهر
گؤزله‌مله‌نمه‌كGözlәmlәnmәk : مشاهده شدن
گونلوكGünlük : روزمره
گؤودهGövdә : بدن
گووه‌نمه‌كGüvәnmәk : اعتماد كردن
ماراقليMaraqlı : جالب
نده‌نNәdәn : علت
نسنهNәsnә : شئي، چيز
وارساييمVarsayım : فرض
وورقوVurqu : تاكيد
ياپيلانديرماقYapılandırmaq : برپاساختن، سازماندهي كردن
يارارYarar : فايده
ياراشماقYaraşmaq : برازنده بودن
يازارyazar : نويسنده
يازقاYazqa : مقاله
ياساYasa : قانون
يالينيقYalınıq : انسان، بشر
يانسيتماقYansıtmaq : منعكس كردن
يانسيرYansız : خنثي، بي طرف
يانسيماYansıma : انعكاس
يايينYayın : نشر
يوكله‌مه‌كyüklәmәk : بار كردن
يؤنYön : جهت
يؤنته‌مYöntәm : روش
يؤنه‌تگيYönәtgi : سياست
يؤنه‌تگيلYönәtgil : سياسي
يؤنه‌تيمYönәtim : مديريت
يئته‌رليYetәrli : كافي
يئرسوYersu : وطن
يئنيجيلyenicil : مدرن
يئيله‌مه‌كyeylәmәk : ترجيح دادن
يييهYiyә : صاحب

Read more!
posted by 8/03/2011 08:07:00 PM

---

• 

 

توركجه‌ميزده قادين و اركه‌ك آيريمچيليغي ايله جينسييه‌تچيليك، قاوراملار و اؤرنه‌كله‌ر

مئهران باهارلي

٢٠١١

سؤزوموز

ديل و گرچه‌كلييين قارشيليقلي ائتگيله‌شيمي

دوشونجه و دونياني آلقيلاييش ايله داورانيشلاريميز ديلله بيچيمله‌ندييي كيمي، ديلين اؤزو ده بونلاردان سوره‌كلي اولاراق ائتگيله‌نمه‌كده‌دير. گرچه‌كليك دورمادان ديلي ائتگيله‌يير و ديل ده آراليقسيز يئني گرچه‌كليك يارادير. باشقا بير دئييشله ديل هم وار اولان گرچه‌كله‌ري يانسيدير، هم ده بئيينده يئني و باشقا گرچه‌كلييين اولوشومونا قاتقيدا بولونور. بوندان دولايي ديلين ده‌ييشمه‌سي، گرچه‌كلييين ده‌ييشمه‌سي دئمه‌ك اولدوغو كيمي، گرچه‌كليك ده‌ييشينجه ده ديل ده‌ييشميش اولور.

ديل قونوسو فئمينيزم چاليشمالاريندا اؤزونه مركه‌زي بير يئر ائدينميشدير. توپلوملارين هر آلانيندا و بو آرادا گله‌نه‌كله‌ر، بوته‌م (دين)، ياسالار، اورتال (مئدييا)، گؤركسؤزده (اده‌بيياتدا)، اولدوغو كيمي، ديلده ده قادينا قارشي آيريمچيليق واردير. قادين، ديل آراجيليغي ايله ده آيريمچيليغا اوغراييپ باسقي آلتيندا توتولور. حتتا ديل، قادينا قارشي آتااركيل بير دوشونگه‌نين (ايدئولوژينين) گوجلو آراجينا چئوريله‌بيله‌ر.

بير توپلومون ديلي اينجه‌له‌نه‌ره ك، او توپلومون جينسييه‌تله‌ره باخيشلاري، اونلارا بيچديكله‌ري اويناملار (روللار)، گوج داغيليمي و توپلومون اؤن يارقيليلاري گؤزله‌مله‌نه‌بيله‌ر. ديلده‌كي دئييمله‌ر بو قونودا چوخ اؤنه‌ملي ايپ اوجو و قايناغي اولوشدورورلار. اريل (موذه‌ككه‌ر) ديل، اركه‌يي نورم اولاراق آلير و قاديني گؤرونمه‌ز قيلير. بونون دا اؤته‌سينده، وار اولان ديل دوزه‌ني (سيستئمي)، گؤركسؤز، آتاآناسؤزله‌ري، آرقو، سؤيوشله‌ر، گونلوك قونوشما ديلي و اورتال آراجيليغي ايله قادين و اونون ائشئيليييني (جينسه‌لليييني) آشاغيلايير، قادينين گوجون (مجبوري) اويناملارا (روللارا) سوخور. اريل ديل قادينا قارشي سالديرقان بير ديلدير.

ديل تكجه بيزيم نئجه دوشوندويوموزو يانسيتمير، عئيني آندا او بيزيم نئجه دوشوندويوموزه بيچيم ده وئرير. ديل اوزه‌رينده‌كي اركه‌ك حاكيمييه‌تي يالنيز دوشونجه‌ني دئييل، گرچه‌كلييي ده بيچيمله‌نديرير. بونون ديلده‌ملي (منطيقلي) سونوجو اولاراق، ديلي دئنه‌تله‌نمه‌ك (كونترول ائتمه‌ك)، دوشونجه‌له‌ري ده دئنه‌تله‌مه‌كدير. قادينلاري آشاغيلايان و سيليكله‌شديره‌ن دئگي (كلمه) و يا دئييمله‌رين سوره‌كلي اولاراق قوللانيلماسي، قادينلارين گرچه‌كده‌ن ده آشاغيليق و سيليك اولدوغو وارساييم و اينانجيني بئيينله‌رده يئرله‌شديرير. بو دا زامانلا آيريمچي و جينسييه‌تچي توپلوملارين يارانماسييلا سونوجلانير. بوندان دولايي ائشئيچي (جينسييه‌تچي- سئكسيست) بير ديل، تؤزلو (راديكال) بير بيچيمده آريتلاناراق يئنيده‌ن ياپيلانديريلمالي و گره‌كيرسه يئني دريم (تئرمين) و دئگيله‌ر (كلمه‌له‌ر) تؤره‌ديله‌ره‌ك جينسييه‌تله‌ر آچيسيندان يانسيز (نؤتر) و قاپساييجي (اينكولوسيو) بير ديل دورومونا گتيريلمه‌ليدير.

ائشئيچي (جينسييه‌تچي) ديلله‌ر و اكينجله‌ر (كولتورله‌ر)

اينگيليزجه و بير نئچه ديل ايستيثنا اولماق اوزه‌ره، هيند آوروپا ديل اوغوشو (عاييله‌سي)، هابئله سامي ديلله‌ري ديل بيلگيسي آچيسيندان جينسييه‌تچيديرله‌ر. اورال آلتاي ديلله‌ري ايسه ديل بيلگيسي آچيسيندان دئييل، آنجاق سؤزجوك، دئييم و آتاآناسؤزله‌ري يؤنله‌رينده‌ن جينسييه‌تچيديرله‌ر. آلتاي ديلله‌رينده‌ن اولان توركجه اوچونجو شخص تكيل آديليندا (ضميرينده) ديشي و اركه‌ك اوچون آيري سؤزجوكله‌ر يوخدور و بونلارين هر ايكيسي تك "او" آديلي ايله آنلاتيلير. بو نده‌نله توركجه، ديل بيلگيسي آچيسيندان جينسييه‌تچي ديلله‌ر آراسيندا ساييلماز.

توركجه‌نين ديل بيلگيسي آچيسيندان جينسييه‌تچي اولماماسينا قارشين، تورك اكينجي (كولتورو) اؤزه‌لليكله ايسلام بوته‌مي (ديني) و تاجيك – دري – فارس دونياسييلا تانيشديقدان سونرا، آتااركيل بير ياپييا يييه (صاحيب) اولموشدور. بو و باشقا بير سيرا نده‌نله‌رده‌ن دولايي، گونوموز توركجه‌سي جينسييه‌تچي و قاديني ايكينجيل گؤره‌ن اؤيه‌له‌رله (عونصورلارلا) دولودور.

آزه‌ربايجان توركجه‌سينه گلينجه، گؤزله‌مله‌نه‌ن ماراقلي بير اولقو داها واردير. او دا، جينسييه‌تچي ديلي قوللانمادا ايكي آشيري يؤنه‌تگيل (سيياسي) اوج ساييلان كؤكده‌ن دينچي ايسلامچيلارلا قاتي كومونيستله‌ر آراسيندا اؤنه‌ملي بير فرقين اولماييشيدير. بونلارين ايكيسي ده جينسييه‌تچي ديل قوللانما و بو آلاندا توتوچولوق و گله‌نه‌كچيليك باخيملاريندان بير بيرينه چوخ بنزه‌مه‌كده‌ديرله‌ر. اصلينده قوزئي آزه‌ربايجان`ين آشيري جينسييه‌تچي اولان رسمي-اده‌بي ديلي آزه‌ربايجانجانين بؤيوك اؤلچوده سوويئت دؤنه‌مي كومونيست يؤنه‌تيمينين اورونو اولدوغو، بو آچيدان اولدوقجا آنلاملي بير اولونتودور (فئنومئندير).

توركجه‌ميزده قادين و اركه‌ك آيريمچيليغي و جينسييه‌تچي آنلاييشين يانسيمالاري

بو يازقادا (مقاله‌ده) آيرينتيلارا گيرمه‌ده‌ن توركجه‌ميزين جينسييه‌تچي بويوت و يؤنله‌ري و آرديندا اونون جينسييه‌تچيليكده‌ن آرينماسينين نئچه يولونا ده‌يينميشه‌م. دوغالين (البه‌تته) يئني ديل و يئني گرچه‌كليكله‌ر ياراتماق، اوزون و يوروجو بير سوره‌جدير. منيم آماجيم دا بونلاري ياپماق دئييلدير. آماجيم بو قونويا ديققه‌تله‌ري چكمه‌ك و دويارليليق ياراتماق يولوندا ايلك آدديمي آتماقدير.

بو دوغرولتودا آزه‌ربايجان توركجه‌سينده جينسييه‌تچي آنلاتيملاري آشاغيدا توپارلاميشام. بونلاري نئچه بؤلومه آييرماق اولار:

قاديني يوخ سايان و گؤرمه‌ز قيلان اريل آنلاتيملار (ايفاده‌له‌ر)
قاديني جينسه‌ل بير نسنه گؤسته‌ره‌ن آنلاتيملار
قاديني اركه‌يين صاحيب اولماسي و دئنه‌تله‌مه‌سي گره‌كه‌ن بير نسنه گؤسته‌ره‌ن آنلاتيملار
قاديني، عاغيل، سئچيم و ذئوقله‌ري ايله جينسه‌لليييني كيچيمسه‌ييپ آشاغيلايان آنلاتيملار
قاديني بللي اويناملارا (روللارا) سوخان آنلاتيملار
قادين و اركه‌ك اوزه‌رينده‌ن ايكيليكله‌ر سوناراق جينسييه‌تچيليك ياپان آنلاتيملار
قادين وورقوسو ياپاراق قاديني اؤته‌كيله‌شديره‌ن آنلاتيملار
قاديني چئشيتلي كيمليكله‌ره يانسيداراق جينسييه‌تچيليك ياپان آناتيملار
اركه‌ك اوزه‌رينده جينسييه‌تچيليك يارادان آنلاتيملار
اركه‌يي اوجالداراق و اؤيه‌ره‌ك جينسييه‌تچيليك ياپان آنلاتيملار
خيطاب ائتدييي جينسييه‌ت باخيميندان اريل اولان آنلاتيملار
و.س.

آدام (آدام اؤلدورمه، آدام باشينا دوكتور، ....): قادين، كؤكه‌ن اولاراق اركه‌يي آنلاتان (ايفاده ائده‌ن) آدام كلمه‌سينين ايچينده يئر آلماييپ، اونون تانيمي ديشيندا قالماقدادير. گونوموزده ايسه آدام كلمه‌سينين هم اينسان، هم اركه‌ك آنلاميندا اولماسي، قادينين وارليغيني سيليكله‌شديرميش و يوخ سايميشدير.

آدام اولماق، آدام كيمي، آدام يئرينه قويماق، آدام سايماق، آدام ائيله‌مه‌ك، ...: بو دئييمله‌رده اركه‌ك آنلاميندا اولان آدام كلمه‌سي، قادينين وارليغيني سيليكله‌شديرميش و يوخ سايميشدير. بونا اك اولاراق بوراداكي آدام`لي آنلاتيملارين هاميسي اولوملو آنلاملار ايچه‌رمه‌كده، اركه‌كلييي اؤيه‌ره‌ك اوجالديپ آلقيشلاماقدا و بو اوستون اؤزه‌لليكله‌رين اركه‌كله‌ره عاييد اولدوغو كيمي گيزلي آنلاملار داشيماقدادير.

اوغلو (اينسان اوغلو، ...): بو كلمه‌نين داشيديغي آچيق آنلام، قادينلاري دا ايچه‌ره‌جه‌ك بيچيمده قوللانيلماسينا ايذين وئرمير. بورادا دا قادينين سيليكله‌شمه‌سي و يوخ ساييلماسي سؤز قونوسودور.

سوي آدلاردا –اوغلو اكي: اوغلو ايله بيته‌ن سوي آدلاري، اوغوشون (عاييله‌نين) بوتون اوشاقلارينين اركه‌ك اولدوقلاري و آرالاريندا ديشي بير اوشاق اولماديغي ايزله‌نيميني وئرير. بورادا قادينين گؤرمه‌زده‌ن گلينمه‌سي و يوخ ساييلماسي سؤز قونوسودور.

آتا (آتايورد، آتا ياديگاري، آتادان قالما، ..): بونلار اسكي و بايري (باستان) اينسانلاري آنلاتماق اوچون ايشله‌ديلير. آنجاق گرچه‌كده يالنيز اركه‌كله‌ري آنلاتير (ايفاده ائدير). بو آنلاتيملار قادينلاري گؤرمه‌زده‌ن گله‌ن و يوخ سايان بير آنلاييشين يانسيتماسيدير.

آتالارسؤزو: بو دئييم، سانكي بوتون سؤيله‌نه‌ن و گئچميشده‌ن گونوموزه گله‌ن سؤزله‌ري اركه‌كله‌ر سؤيله‌ميش، بو آلاندا نه وارسا هاميسيني اركه‌كله‌ر اوره‌تميشدير و بونلارين اورتايا چيخاريلماسيندا قادينلارين هئچ بير اوينامي اولماميشدير ايزله‌نيمي يارادير. بو ديلده‌م (منطيق)، قادينلارين يوخ ساييلماسي و گؤرمه‌زده‌ن گلينمه‌سي يولو ايله جينسييه‌تچيليك ياپما اؤرنه‌ييدير.

ار، اري: توركجه‌ده ار سؤزو بوتونويله اركه‌ك آنلاميندادير. آنجاق اسكي زامانلاردان بري تورك كولتورونده اينسان آنلاميندا دا قوللانيلميشدير. بو و اويماق آدلاريندا (خزه‌ر، آغاج اري، ...) ار سؤزو كيتله‌ني تمثيل ائده‌ر و بو كيتله يالنيز اركه‌كله‌رده‌ن اولوشور ايزله‌نيمي يارادير. بو دا قاديني يوخ سايان جينسييه‌تچي بير آنلاييشين ديله يانسيماسيدير.

سؤزون اري، اره‌ن (ائولييا)، ارده‌م (فضيله‌ت): اركه‌ك آنلاميندا اولان ار كؤكونده‌ن ياپيلميش بو كيمي آنلاتيملاردا ار بؤلومو، قاديني گؤرونمه‌ز ياپير. آيريجا بو دئييم و دئگيله‌ر، اره اولوملو آنلاملار يوكله‌يه‌ره‌ك، اركه‌يي اوجالديپ آلقيشلايير و بو مزييه‌تله‌رين يالنيز اركه‌كله‌ره عاييد اولدوغو گيزلي آنلاميني داشيماقدادير.

كيشيليك: بو كلمه كيشي اولما دورومو و كيشيجه داورانيش، ايگيتليك آنلاملاريندادير. ايگيتليك آنلامي اركه‌يه اؤيگونون ديلسه‌ل بير يانسيماسيدير (كيشينين يايندا باش كسه‌رله‌ر، كيشي توپوردويونو يالاماز، كيشينين سؤزو بير اولار، كيشي كيمي اول قورخاق اولما، كيشي كيمي سؤز وئر، ...)

كيشي غئيره‌تلي قادين: تورك آتاآناسؤزله‌رينده اوستون اؤزه‌لليكله‌رين اركه‌كله‌رين تكه‌لينده اولدوغو دوشونجه‌سي كؤكلو اولوپ، گنيش يئر آلماقدادير. او دنلي كي بير اينساني يوكسه‌لتمه‌ك ايسته‌ركه‌ن اونو اركه‌يه، آلچالتماق ايسته‌ركه‌ن ده قادينا بنزه‌تمه‌ك گره‌كلي و يئته‌رليدير. كيشي غئيره‌تلي قادين اؤرنه‌يينده اولدوغو كيمي، بير سيرا اولوملو سانيلان صيفه‌تله‌ر قادينلارا ايسناد ائديله‌نده بيله، بو ايش اونلاري اركه‌كله‌ره بنزه‌ده‌ره‌ك ياپيلير.

مردانه، نامرد، جؤمه‌رد، مرد-ي مردانه، ...: فارسجادان آلينتي اولاراق توركجه‌يه گيره‌ن بو كلمه‌له‌ر اؤزله‌رينده تام بير اورتاچاغ جينسييه‌تچي آنلاييشي يانسيديرلار. فارسجا مرد (ار) كلمه‌سينين كؤمه‌يي ايله ياپيلميش بو دئييمله‌رين هاميسي، اركه‌يين اوستون اؤزه‌لليكله‌ريني وورقولايير. بو آنلاتيملاردا اولوملو آنلام داشييان مرد بؤلومو، بو اؤزه‌لليكله‌ره صاحيب اولانلار آراسيندا قاديني گؤرونمه‌ز ياپماقدادير. بو دئييمله‌ر آيريجا اركه‌يي اوجالديپ آلقيشلاياراق، كيشيجه داورانيش، ايگيدليك و الي آچيقليق كيمي اوستونلوكله‌رين، يالنيز اركه‌كله‌ره عاييد اولدوغو گيزلي آنلاميني داشيماقداديرلار. بو كلمه‌له‌ر اركه‌يه اؤيگونون ديلسه‌ل يانسيماسي و اركه‌كله‌ري اوجالداراق ديلده جينسييه‌تچيليك ياپمانين اؤرنه‌ييديرله‌ر.

آروات: اسكي توركجه‌ده‌كي اوراقات كلمه‌سينين ده‌ييشگه‌سي اولان آروات كلمه‌سي، قادين آنلاميندا اولوپ، ار و يا كيشينين قارشيليغيدير. آروات سؤزو ايلك باشدا يانسيز بير كلمه ايكه‌ن داها سونرالار اونا اولومسوز چاغريشيملار يوكله‌نميش و قوللانيلماسي قاچينيلير اولموشدور. گونوموز توركجه‌سينده، اؤزه‌لليكله قوزئي آزه‌ربايجان و توركييه‌ده آروات آشاغيلاما سؤزجويو اولاراق گؤرولور و چكينيلمه‌سي گره‌كه‌ن، عاييب و آرقو بير كلمه دييه آلقيلانير. اويسا اركه‌كله‌ر حاققيندا ايشله‌ديله‌ن ار و يا كيشي كلمه‌له‌ري بئله اولومسوز آنلاملار داشيماماقداديرلار. بوگون آروات يئرينه داها نزاكه‌تلي و كيبار اولدوغو سانيلان قادين و توركييه‌ده بايان كلمه‌له‌ري قوللانيلماغا باشلاميشدير.

آروات كيمي آغلاماق: قادينين ضعيف اولدوغونو وورقولايير. بو كيمي آنلاتيملار گنه‌لده اركه‌كله‌ري آشاغيلاماق و كيچيك دوشورمه‌ك اوچون قوللانيلير. چونكو اريل جينسييه‌تچي ديلده‌مينده (منطيقينده) قادين و قادين كيمي اولماق، آشاغي و آلچاق اولماقلا ائشيتدير. بو دئييم، قادين و اركه‌ك روللاريني آييران، قاديني بللي بير رولا سوخان و قادينلاري آشاغيلايان آنلاتيم اؤرنه‌ييدير.

آرواد كيمي دير دير، آرواد كيمي سؤز گزديرمه‌ك، آروات كمي دالجا دانيشماق، ....: بو آنلاتيملار قاديني آشاغيلايان و بللي دوشوك دوزئيلي و اولومسوز داورانيشلاري قادينلارا مال ائده‌ن آنلاتيملاردير. اويسا ديليمزده (كيشي كيمي) دئييميني ايچه‌ره‌ن آنلاتيملار، حاققيندا ايشله‌ديله‌ن شخصي اؤيمه‌ك و اوجالتماق اوچون قوللانيلير. اؤرنه‌يين (كيشي كيمي قادين) آنلاتيمي، قادينين گوجلو و بئجه‌ريكلي آنلاميندا اولوپ اؤيگونو بليرتمه‌كده‌دير.

آروات حامامي: هامينين بيرده‌ن دانيشماسي و چوخ گورولتولو يئر آنلاميندادير. بورادا قادينلارين گره‌كسيز، چوخ و يوكسه‌ك سسله قونوشما ايماژي ياراديلير. اويسا ديليميزده بو آنلامدا كيشي حامامي دئييمي يوخدور.

قيز: بو كلمه‌نين آنلاملاريندان بيري جينسه‌ل ايليشكيده بولونماميش ديشي و يا باكيره‌دير. بورادا جينسه‌ل ايليشكيده بولونموش و يا بولونماميش ديشيله‌ر اوچون ايكي آيري كلمه‌نين وارليغي (قيز، قادين) گؤرولور. اويسا اركه‌كله‌ر اوچون بئله بير آيريم يوخدور. بو ايفاده قاديني جينسه‌ل بير نسنه اولاراق سونان جينسييه‌تچي بير آنلاتيمدير.

قيز آلماق، قيز وئرمه‌ك، قيز ايسته‌مه‌ك، آروات آلماق، اره وئرمه‌ك: توركجه‌ميزده بونلارين قارشيليغي اولاجاق اوغلان آلماق، اوغلان وئرمه‌ك، اوغلان ايسته‌مه‌ك، قيزا وئرمه‌ك، ... دئييمله‌ري يوخدور. بو دئييمله‌ر، قيزين آلينيپ وئريله‌ن بير نسنه، ده‌ييش توخوش ائديله‌بيلير بير آراج اولدوغونو گؤسته‌رير، قاديني اركه‌كله‌ر طره‌فينده‌ن صاحيب اولونان بير نسنه اولاراق سونور.

تورشاميش قيز، ائوده قالميش قيز: بو كيمي دئييمله‌ر ايسته‌نيلمه‌يه‌ن، يئيله‌نمه‌يه‌ن قيزلار اوچون ايشله‌ديلير. اويسا توركجه‌ميزده اركه‌كله‌ر اوچون بونلارين قارشيليغي يوخدور. چونكو تورك توپلومون گؤزونده سوباي قالميش بير اركه‌يين آشاغيلاناسي و اوتانيلاجاق بير ياني يوخدور.

قيز قانديرماق، قيز تاولاماق: بو ايكي دئييم اسكي توركجه‌ده قانديرماق (بيريني ياخشيجا و دويوروجو بيچيمده باشا سالماق) و تابلاماق (راضي ائتمه‌ك) آنلاملاريندا اولان مصده‌رله‌رده‌ن ياپيلميشدير. آنجاق بو مصده‌رله‌ر بوگون ايلكين آنلاملاريني ايتيره‌ره‌ك آلداتماق آنلاميني قازانميشلاردير. بو دورومدا، گونوموزده‌كي قوللانيملاري قيزلاري جينسه‌ل نسنه اولاراق و قولايجا آلداتيلاجاق كيمسه‌له‌ر دييه تصوير ائتدييينده‌ن دولايي، جينسييه‌تچي دئييمله‌ردير.

قيز كيمي تئز اينجييه‌ن، بورجودان، ...: بو كيمي قوللانيملار (قيز كيمي قورخاق، قيز كيمي بورجودورسان، تئز اينجييه‌ن قيز كيمي اولموسان، ...) گنه‌لده اركه‌كله‌ري كيچيمسه‌مه‌ك و آشاغيلاماق اوچون قوللانيلان آنلاتيملاردير. سانكي اركه‌كله‌ر اوچون آشاغيلانمانين يولو، قيز كيمي اولماق و داورانماقدان گئچه‌ر.

قيز كيمي تزه: بير نسنه‌ني تانيملاماق اوچون قوللانيلان (قيز كيمي ماشْين آلميشام، قيز كيمي تپ تزه، ..) آنلامي، سؤزو ائديله‌ن نسنه‌نين ال ده‌يمه‌ميش و يئني اولوشودور. بو دئييم قادينين ديش گؤرونوشو و جينسه‌لليييني چاغريشديرير.

قادين اينجه وارليقدير: قادينلار حاققيندا سؤيله‌نه‌ن اينجه كيمي سؤزله‌رين، ايلك باخيشدا اولوملو بير آنلام داشيديقلاري دوشونوله‌بيلير. آنجاق بو آنلاتيمي قوللانان اركه‌كله‌رين چوخو بئله بير سؤزون اؤزله‌رينين حاققيندا سؤيله‌نمه‌سيني كسينليكله ايسته‌مه‌ز.

ائو خانيمي، حايات قاديني: بو آنلاتيملار قادينلاري بللي روللارا سوخور و بو كيمليكله‌رله قادينليق آراسيندا باغ قورور. بوندان دولايي دا بو دئييمله‌رين اركه‌كله‌ر اوچون قارشيليغي يوخدور.

باجي: بير اركه‌ك بير قادينا باجي دييه خطاب ائده‌ركه‌ن، اونا "من سنه باجيم گؤزويله باخيرام و سني قادين اولاراق گؤرموره‌م" دئميش اولور. بو دا قادينا باجي دييه خطاب ائده‌ن اركه‌يين گؤزونده قادينلارين جينسه‌ل بير نسنه اولدوقلاريني و اونون دا سؤزو گئده‌ن قادينا بير جينسه‌ل نسنه اولاراق باخديغيني، آنجاق بئله بير نييه‌تي اولماديغيني آنلاتميش اولور.

آتا اوجاغي، دده مالي، آتابابا قبريستانليغي، بابا ائوي: بو آنلاتيملار ائكونوميك گوجون آتادا و بابانين ائوين صاحيبي و باشچيسي اولدوغو دوشونجه‌سينين سونوجودور. بونلار اورتاچاغدان قالما قادينين يوخ ساييلما آنلاييشينين ديلده يانسيمالاريدير.

دئوله‌ت آدامي، ايش آدامي، ...: بو كيمي آنلاتيملار قادينين ايش دونياسي، ائكونومي، يؤنه‌تگي (سيياسه‌ت) كيمي بللي آلانلارينن ديشيندا اولدوغو و دوغا يا دا اويناميندان (رولوندان) دولايي بو آلانلاردا يئر آلاماياجاغيني ايچه‌رير. اك اولاراق، بو آلانلارين اركه‌ك آلانلاري اولدوغو و گوجون تكجه اركه‌يين الينده اولابيله‌جه‌يينه وورقو ياپير.

آتابه‌يليك قورومو، طريقه‌ت دده‌سي، بير دوشونجه‌نين باباسي، به‌ي بالاسي يئرده قالماز، ...: بو كيمي آنلاتيملار قادينلارين اؤته‌يين (تاريخين) ايچينده گؤرمه‌زده‌ن گليندييي و يوخ ساييلديقلاريني قانيتلايير.

رفيقه، موعه‌لليمه، شاعيره، رققاصه، آكتريس، ...: بو آنلاتيملار داها چوخ قوزئي آزه‌ربايجان`ين توغرالي (رسمي) و گؤركول (اده‌بي) ديلينده ايشله‌كديرله‌ر. چوخو عره‌بجه‌ده‌ن آلينما بو سؤزجوكله‌ر، توركجه‌ده يئري اولماماسينا قارشين، ايلگيلي آلانلاري اريل و ديشيل دييه ايكييه آييراراق جينسييه‌تچيليك ياپير. بو كلمه‌له‌ر قادينلارين ايلگيلي آلانلاردا اولماسينين آز گؤرولور يا دا ماراقلي اولدوغو ايزله‌نيميني اويانديرير.

قادين تاجيرله‌ري؛ قوجا، قادين، اوشاق دئمه‌ده‌ن؛ ....: بو كيمي دئييمله‌ر قادينلارين اركه‌كله‌ره گؤره ايكينجيلليك و ضعيفليييني ايما ائدير.

آنا اوره‌يي، آناليق وورقوسو، ...: بونلار قادين و اركه‌ك روللاريني آييراراق جينسييه‌تچيليك يارادان آنلاتيملاردير. گونئي و قوزئي آزه‌ربايجاندا ايسلام دينچي و كومونيست گؤركسؤزون (اده‌بيياتين) قادينين آناليق گؤره‌وينه وورقو ياپماسي، بو دوشونگه‌له‌رين (ايدئولوژيله‌رين) باخيشينا اويقون اولاراق، بونلارين قادينين اصلي ايشي و اؤزه‌لليكله‌ري اولدوغو دوشونجه‌سيني يئرله‌شديرمه‌ك ايسته‌مه‌له‌ري ايله ايلگيليدير.

وفالي قادين، آنا باجي ناموسو، عيففه‌تلي آروات: بو آنلاتيملار قاديني ان اوج بيچيمده جينسه‌ل بير نسنه اولاراق گؤسته‌ره‌ن، بونلارين آچيغا وورولماسينين ايسه عاييب اولدوغونو سؤيله‌يه‌ن آنلاتيملاردير. بو كيمي آنلاتيملار، اونلاري قوللانانلارين اؤزه‌لليكله ايسلامچي دينچي و كومونيست اده‌بيياتين قادينين جينسه‌لليييني آشيري دره‌جه‌ده اؤنه‌مسه‌ديييني گؤسته‌رير.

قادين حاقلاري: بو كيمي آنلاتيملار، ديشيليك و قادينا وورقو ياپاراق اونو اؤته‌كيله‌شديرير.

قارداش اؤلكه، قارداش شهه‌ر، هه‌يه قارداش، ...: بو كيمي آنلاتيملار خطاب ائتديكله‌ري جينسييه‌ت باخيميندان اريلديرله‌ر.

شاختا بابا: يانسيز بير كلمه يئرينه سئوويئت آزه‌ربايجانيندا روسجادان دوغرودان چئويري يولويلا آلينان بو اريل كلمه‌نين (توركمه‌نيستاندا آياز بابا، تاتاريستاندا قيش باباي، اؤزبه‌كيستاندا قار بابا، توركييه‌ده نوئل بابا)، او دؤنه‌م كومونيست يؤنه‌تيمده ديلده جينسييه‌تچي آنلاييشين وارليغينين قانيتي اولاراق ده‌يه‌رله‌نديريلميشدير.

قوجالماق، قاريماق: اسكي توركجه‌ده ياشلانماق قارشيليغيندا بو ايكي كلمه وار ايدي. بو دوروم، قادين و اركه‌ك اوزه‌رينده‌ن ايكيليك سوناراق ديلده جينسييه‌تچيلييين اؤرنه‌يي ايدي. بوگون قاريماق مصده‌ري اونوتولاراق يئريني بؤيوك اؤلچوده هر ايكي جينس اوچون ايشله‌ديله‌ن قوجالماق مصده‌رينه بيراخميشدير. ايلك باشدا يالنيز اركه‌كله‌ر اوچون ايشله‌ديله‌ن قوجالماق`ين بوگون قادينلار اوچون ده ايشله‌ديلمه‌سي، ديلده قادينلارين وارليغيني گؤرمه‌زده‌ن گلمه و سيليكله‌شديرمه‌نين اؤرنه‌ييدير.

آرواتباز، قادين پره‌ست: بو كيمي آنلاتيملار قاديني اركه‌كله‌رجه ائيله‌نمه‌ك اوچون قوللانيلان جينسه‌ل بير نسنه اولاراق گؤسته‌رير.

يوسما، جيندا، قحبه: قادينلارين جينسه‌للييني اؤنه چيخاردان، اونلاري بللي اولومسوز روللارا ايته‌ن بو كيمي آنلاتيملارين اركه‌ك قارشيليقلاري يوخدور. قادينلارا اؤزگو اولان بو دئگيله‌ر، آشاغيلاما آماجلي سؤيوش اولاراق دا قوللانيلير.

سؤيوشله‌ر (اوغراش، گيج ديللاق، م-سؤزو): توركجه‌ميزده سؤيوشله‌رين اؤنه‌ملي بير بؤلومو قادينلارا قارشي جينسييه‌تچيليك ايچه‌رير. قادينلارين جينسه‌لليييني اؤنه چيخاردان و آلچاق سايان بو سؤيوشله‌ر، گنه‌لده اركه‌كله‌ري آشاغيلاماق اوچون ايشله‌ديلير و قادينلارا وئريله‌ن روللار (اوغراش: آناسيني و يا باجيسيني فاحيشه ائده‌ن آدام آنلاميندا) و يا قادينلارين گؤوده و جينسه‌ل اورقانلاري ايله ايلگيليدير (گيج ديللاق: حره‌كه‌تله‌ريني بيلمه‌يه‌ن، دانيشديغيني ايتيره‌ن آدام آنلاميندا. يا دا م-سؤزو: بورادا قادين جينسه‌ل اورقانينين آدي تك باشينا سؤيوش اولاراق ايشله‌ديلير). بو كيمي سؤيوشله‌ر ان آشاغيليق و ان ده‌يه‌رسيز ساييلاني گؤسته‌ريرله‌ر.

س-سؤزو: توركجه‌ده اركه‌ك و قادينين جينسه‌ل بيرله‌شمه‌سي آنلاميندا اولان مصده‌ر (س-سؤزو)، اركه‌يين جينسه‌ل اورقانينين آديندان تؤره‌ميشدير. قادين و اركه‌يين جينسه‌ل بيرله‌شمه‌سيني، اورتاقلاشا گرچه‌كله‌شديريله‌ن بير ائيله‌م دئييل ده، يالنيز اركه‌يه باغلايان و قاديني يوخ سايان و گؤرمه‌زده‌ن گله‌ن بو دئييم، بوتونويله و آشيري دره‌جه‌ده جينسييه‌تچي بير آنلاييشدير. اويسا اؤرنه‌يين ايگيليزجه‌ده بو مصده‌رين قارشيليغي اولان ف-سؤزو، اركه‌يين جينسه‌ل اورقاني آديندان ياپيلماميشدير و ايكي جينس آچيسيندان يانسيز و قاپساييجيدير. ذاته‌ن توركجه‌ده جينسه‌ل ائيله‌مله ايلگيلي وار اولان كلمه‌له‌رين هاميسينا ياخيني، اركه‌ك ده‌ييشگه سيدير (وارييانتيدير) و بونلارين قادين قارشيليغي يوخدور. اؤرنه‌يين ماستورباسييونون آزه‌ربايجان توركجه‌سينده نئچه اركه‌ك ده‌ييشگه‌سي واركه‌ن، بونلارين قادين ده‌ييشگه‌سي يوخدور. س-سؤزونون –دير`لي بيچيمي، آيريجا سؤيوش اولاراق دا قوللانيلير. اركيل جينسييه‌تچي آنلاييشين بوارادكي ديلده‌يي (ايستيدلالي) بئله‌دير: سئكس ائيله‌مينده قادين ائديلگه‌ن اولاندير. بير اركه‌يين سئكس ائيله‌مينده قادين قونوموندا اولماسي، اؤلومله ائشيتدير.

جينسييه‌تچي آنلاييشلي بير نئچه آتاآناسؤزو:

گئچمه نامه‌رد كؤپروسونده‌ن، قوي آپارسين سئل سني: بورادا اركه‌يين ايگيتجه داورانيش، باهاديرليق و الي آچيقليق كيمي اوستون اؤزه‌لليكله‌ري وورقولانير. بو آتا آنا سؤزو اركه‌يي اوجالديپ آلقيشلاياراق، سؤزو ائديله‌ن مزييه‌تله‌رين يالنيز اركه‌كله‌ره عاييد اولدوغو، مرد اولمايانين (نامه‌ردله‌رين و بو آرادا قادينلارين) بئله اوستون اؤزه‌لليكله‌ره يييه اولاماياجاغي گيزلي آنلاميني داشيماقدادير. قاديني گؤرونمه‌ز قيلان بو كيمي دئييمله‌ر، اركه‌يه اؤيگونون ديلسه‌ل يانسيماسي و اركه‌كله‌ري اوجالداراق ديلده جينسييه‌تچيليك ياپمانين اؤرنه‌ييدير.

-آروات سؤزونه باخان آرواتدان دا اسكيكدير؛ آروادين ياخشيسينا دا لعنه‌ت، پيسينه ده؛ ...: بورادا قادينلار كؤتو و اكسيك وارليقلار اولاراق گؤسته‌ريلير؛ قادين، عاغلي و داورانيشي آشاغيلانير.

-ار آتاني ائل آتار، ار توتاني ائل توتار: بورادا قادينين تكجه ائش اولاراق، او دا يالنيز ارينه اويماسي و اونون طره‌فينده‌ن قبول گؤرمه‌سي دوروموندا توپلومدا ده يه‌ري اولدوغو سؤيله‌نير.

-قيزي اؤز خوشونا قويسان، يا آشيغا گئده‌ر يا زيرناچييا: قادين عاغلي و جينسه‌للييي هر آلاندا آشاغيلانميش و دئنه‌تله‌نميشدير. بورادا دا قيزلار عاغيلسيز و اركه‌كله‌ر طره‌فينده‌ن يؤنله‌نديرمه و دئنه‌تله‌نمه‌يه مؤحتاج كيمسه‌له‌ر اولاراق گؤسته‌ريلير.

-قيزيني دؤيمه‌يه‌ن ديزيني دؤيه‌ر: بورادا قيزلارين اؤز اوس (عاغيل) و آنلاقلاري (ايدراكلاري) اولماديغي، اركه‌كله‌ري طره‌فينده‌ن يؤنه‌لديليپ دئنه‌تله‌نمه‌لي اولدوقلاري، آيريجا اولارا قارشي شيدده‌ت قوللانيلماسي گره‌كدييي دوشونجه‌سي يئرله‌شديريلير.

-قيزيوي ايته ده وئرسه‌ن آلداديپسان: بورادا قيز اوشاغين ده‌يه‌رسيز اولدوغو و بير آن اؤنجه اوندان قورتولماسي گره‌كدييي سؤيله‌نير. قيز ايتله عئيني جرگه‌يه يئرله‌شديريله‌ره‌ك حئيوانلاشديريلير.

-قارينين زولفو آغ اولار، اوره‌يي قارا: قاري كلمه‌سينده بير چئشيت قاباليق و گؤبودلوق واردير. بورادا آيريجا داها دئنه‌ييملي اولان ياشلي (قاريلارين)، دول وس. قادينلارين اركه‌كله‌رين اونلاردان اومدوغو روللاري يئرينه گتيرمه‌يه‌ن، آرد نييه‌تلي و سالديرقان اولدوقلاري دوشونجه‌سي واردير.

-آروادا ديشيوي سايديرما؛ ايت ايله آروادا ائعتيبار يوخدور: بورادا قادينين گووه‌نيلمه‌ز اولدوغو سؤيله‌نير و حئيوان دوزئيينه دوشوروله‌ره‌ك آشاغيلانير.

-آروات مالي، باش توخماغي: بورادا ائكونوميك آلانين قادينا عاييد اولماديغي، قادينين اؤزونه عاييد مالي اولسا بيله، بونون هئچ بير يارار ساغلاماديشي و ساده‌جه باش آغريسي اولدوغو ايدديعا ائديلير.

-آغلارسا آنام آغلار، قالاني يالان آغلار: بو آتاآناسؤزو اركه‌كله‌رين آغلاماسينين اولوملو قارشيلانماديغي بير توپلومدا آغلامانين قادينلارا (آنالارا) ياراشديغيني سؤيله‌مه‌سي آچيسيندان ماراقليدير.

جينسله‌ر آراسي داها يانسيز (نؤتر) و قاپساييجي (اينكولوسيو) بير توركجه‌يه دوغرو

توركجه‌ميزده‌كي جينسييه‌تچي آنلاتيملارين وارليغي، توپلومدا قادينين ايكينجيلييينه و اؤته‌كيله‌شمه – اؤزگه‌له‌شمه‌سي ايله سونوجلانير. دوغالين (البه‌تته) دورومو آبارتماغا دا گره‌ك يوخدور. تورك ديلي و آزه‌ربايجان كولتورو فارس ديلي و فارسيستان كولتورو ايله قارشيلاشديريلاندا چوخ داها آز جينسييه‌تچي و جينسه‌ل آچيدان آيريمچيدير. آنجاق بو دا بير گرچه‌كدير كي آرتيق ديليميز قادين –اركه‌ك آيريمچيليغيني يانسيدان اؤيه‌له‌ر و جينسييه‌تچي آنلاييشين تورتولاريندان آرينيپ داها ايله‌ري بير دوزئي و يئنيجيل اؤلچونه (مودئرن ايستانداردا) قاووشماليدير. چونكو ديليميز جينسييه‌تله‌ر آراسي آيريمچيليق و اؤن يارقيلاردان قورتولدوقجا، خالقيميز دا اؤزگورله‌شه‌جه‌كدير.

١-آتاسؤزله‌ري ايفاده‌سي يئرينه، اسكي متين و يا لهجه‌له‌ريميزده‌ن حيكمه‌تلي سؤز آنلاميندا اولان بؤگوشلو سؤز كيمي يانيسز بير كلمه بولونمالي، يا دا ان آزيندان هر ايكي جينسي قاپسايان آتا آناسؤزو كيمي يئيني بير دئيييم ايشله‌ديلمه‌ليدير.

٢-آتاآناسؤزونده قادينلاري كيچيمسه‌يه‌ن، قادينلاري عاجيز، آشاغي، يئته‌رسيز گؤسته‌ره‌ن، هابئله جينسييه‌تچي آنلاييشلا اوستون اؤزه‌لليكله‌ري اركه‌كله‌ره ايسناد ائده‌ن دئييمله‌ري قوللانماقدان قاچينيلماليدير. بو كيمي جينسييه‌تچي آنلاييشلي آتاآناسؤزله‌ري، اورتالدان (مئدييادان)، اوخول پيتيكله‌رينده‌ن (درس كيتابلاريندان) آريتلانيپ چيخارديلماليدير.

٣-تورك و آزه‌ربايجانلي يازارلار، قوشارلار، اورتال (مئدييا)، بوتون يايين و بلگه‌له‌رده جينسه‌ل آچيدان يانسيز اولان توركجه كلمه‌له‌ري قوللانمالي.

٤-يايينلاردا تيپيك قادين رول و اؤزه‌للييي دييه بير شئيه ده‌يينيلمه‌مه‌ليدير (قادين كيمي دويقوسال، كيشي كيمي سؤزونو توتان، آنا اوره‌يي، وفالي قادين، عيففه‌تلي آروات، ...)

٥-جينسييه‌تله‌ر حاققيندا ايستئرئوتيپله‌رده‌ن، جينسله‌ري بللي روللارا سوخان دئييم و كلمه‌له‌ري قوللانماقدان اوزاق دورولماليدير (اؤرنه‌يين بيليم آدامي، حايات قاديني، ائو خانيمي)

٦-جينسله‌ر آراسيندا آيريمچيليغي چاغريشديران سؤز و دئييمله‌ري قوللانماقدان چكينمه‌ليدير. اؤرنه‌يين فضيله‌ت آنلاميدا اولان ارده‌م كلمه‌سي، ار كؤكونده‌ن ياپيلديغي اوچون، هر ايكي جينسه ائشيت مسافه‌لي اولماييپ، بو اوزده‌ن ده جينسله‌ر آراسي يانسيز و قاپساييجي بير كلمه دئييلدير.

٧-آنلاملاري زامانلا ده‌ييشه‌ن، آيدين و دقيق اولمايان، هم اركه‌ك و هم هر ايكي جينس اوچون قوللانيلميش كلمه‌له‌ر يئرينه (كيشي، ار، آدام، ...) تك آنلاملي و كسين اولان كلمه‌له‌ر (اركه‌ك، قادين، ..) و جينسييه‌تسيز كلمه‌له‌ر (آدام يئرينه توركجه يالينيق) قوللانيلماليدير.

٨-آدام، ار و بنزه‌رله‌رينين ايشله‌ديلدييي كلمه‌له‌رده بونلارين يئرينه گره‌كدييينده اينسان كلمه‌سيني قوللانماليييق (بيليم آدامي يئرينه بيليم اينساني، ...)

٩-قاديني يوخ سايان و گؤرمه‌زده‌ن گله‌ن كلمه و دئييمله‌ر يئرينه، نؤتر اولان توركجه كلمه‌له‌ر بولونمالي و يا دا يئنيده‌ن تؤره‌ديلمه‌ليدير. اؤرنه‌يين آتايوردو يئرينه اسكي توركجه و بير سيرا چاغداش لهجه‌له‌رده وطه‌ن آنلاميندا وار اولان يئرسو كلمه‌سي ايشله‌ديله‌بيله‌ر.

١٠-قادين و اركه‌ك ايله ايلگيلي ايكيليكله‌ر سونان آنلاتيملار قوللانيلماماليدير. اؤرنه‌يين هر بير جينسييه‌تين ياشلانماسي اوچون آيري بيره‌ر مصده‌رين وارليغي (قوجالماق، قاريماق)، يا دا ايلك باشدا اركه‌كله‌ره اؤزگو اولان قوجالماق`ين بوگون هر ايكي جينس اوچون قوللانيلماسي سورونلودور. بو ايكي يؤنته‌مين يئرينه، جينسله‌ر آراسي يانسيز اولان ياشلانماق مصده‌ريني قوللانماق اويقوندور.

١١-توركجه‌ده گنه‌ل بير ايلكه اولاراق كلمه‌له‌رين جينسييه‌تي اولماديغيندان حره‌كه‌تله، اريل و يا ديشيل (موذه‌ككه‌ر و يا مو‌اننه‌ث) عره‌بجه يا دا آوروپا كؤكه‌نلي بير سؤزجويو قوللانماق يئرينه، يانسيز اولان توركجه كلمه‌له‌ر ايشله‌تمه‌ليييك. اؤرنه‌يين آكتور و آكتريس يئرينه يانسيز اولان توركجه اوينامان، موعه‌لليم و موعه‌لليمه يئرينه يانسيز اولان توركجه اؤيره‌تمه‌ن، دوست و رفيقه يئرينه يانسيز اولان آرخاداش، رققاص و رققاصه يئرينه يانسيز اولان بيييچي كلمه‌سيني قوللانماليييق. توركجه‌له‌شديرمه يؤنته‌مييله قولايجا جينسييه‌تچيليكده‌ن اوزاق دورابيله‌ريكك.

١٢-جينسييه‌ت آيريمي اساسيندا ياپيلميش آلينتي فارسا كلمه‌له‌رين يئرينه، جينسييه‌تسيز اولان توركجه كلمه‌له‌ر ايشله‌ديلمه‌ليدير. اؤرنه‌يين مردانه يئرينه ايگيتجه، آلپجا، باهارديرجا؛ نامه‌رد يئرينه الچاق، جؤمه‌رد يئرينه سله‌ك، الي آچيق قوللانيلابيله‌ر.

١٣-آروات كلمه‌سيني قوللانماقدان قورخمامالييق. بونو يانسيز بير كلمه اولاراق قوللانماغا آليشماليييق. آروات`ي كيشينين قارشيتي اولاراق گؤرمه‌ك، اونو يالنيز بير جينسه‌ل نسنه اولاراق گؤرمه‌مه‌ميزه كؤمه‌ك ائده‌جه‌كدير.

١٤-باجي (و فارسجاسي همشيره) كيمي معصوم گؤرونه‌ن آلت كيمليكله‌ر، قادينا باخيشي ان اولومسوز ائتگيله‌يه‌ن كيمليكله‌ردير. بونلاري بييولوژيك باجيميز اولمايان قادينلار حاققيندا قوللانماماليييق. چونكو بونلار قاديني بير جينسه‌ل نسنه، آيريجا قورونماغا مؤحتاج، ضعيف يا دا اركه‌يه باغلي بير وارليق اولاراق تانيملاييرلار.

١٥-مسله‌كله‌رين اؤنونه قادين كلمه‌سي گتيرمه‌ك (قادين پيلوت)، ايلگيلي قادينين اركه‌يين ايشيني گؤردويو و سئيره‌ك گؤروله‌ن بير دوروملا قارشي قارشييا اولدوغوموز ايزله‌نيميني يارادير و آيريجا قاديني ايكينجيلييه ايته‌له‌يير.

١٦-آروات آلماق، اره وئرمه‌ك كيمي قادينلاري ساتين آلينان نسنه اولاراق گؤسته‌ره‌ن دئييمله‌رين يئرينه يانيسيز دئييمله‌ر اؤرنه‌يين سيراسييلا ائوله‌نمه‌ك و ائوه‌رمه‌ك قوللانيلابيله ر.

گرچه‌يه هو!

توركجه‌ميزده قادين و اركه‌ك آيريمچيليغي ايله جينسييه‌تچيليك- سؤزلوك

آبارتماقAbartmaq : اغراق كردن
آتااركيلAtaәrkil : پدرسالار
آچيAçı : زاويه
آديلAdıl : ضمير
آراجArac : وسيله
آراجيليقAracılıq : وساطت
آراليقسيزAralıqsız : بدون انقطاع، پيوسته
آرخاداشArxadaş : دوست، رفيقه
آردArd : پشت
آريتلانماقArıtlanmaq : پاكسازي شدن
آرينماArınma : خلوص
آشاغيلاماقAşağılamaq : تحقير كردن
آشيريAşırı : افراطي
آلانAlan : عرصه
آلقيشلاماقAlqışlamaq : تحسين كردن
آلقيلاييشAlqılayış : ادراك
آليشماقAlışmaq : عادت كردن
آٚلينتيAlıntı : اقتباس
آماجAmac : هدف
آنجاقAncaq : اما
آنلاتيلماقAnlatılmaq : افاده شدن
آنلاتيمAnlatım : افاده
آنلاقAnlaq : ادراك
آنلامAnlam : معني
آنلامليAnlamlı : معنيدار
آنلاييشAnlayış : ذهنيت
آيريجاAyrıca : جداگانه
آيريمAyrım : جدائي، افتراق
آيريمچيليقAyrımçılıq : تبعيض
آيرينتيAyrıntı : جزئيات
اريلӘril : مذكر
اكӘk : علاوه
اكسيكӘksik : كم
اكينجӘkinc : فرهنگ
الي آچيقӘli açıq : سخي، جوانمرد
اؤته‌كÖtәk : تاريخ
اؤته‌كيله‌شديرمه‌كÖtәkilәşdirmәk : غير خودي كردن
اوجالتماقUcaltmaq : ارج گذاشتن، متعالي دانستن
اوخولOxul : مدرسه
اورتاچاغOrtaçağ : قرون وسطي
اورتاقلاشاOrtaqlaşa : با مشاركت هم
اورتالOrtal : رسانه
اورونÜrün : محصول
اؤزگوÖzgü : خاص
اؤزگورله‌شمه‌كÖzgürlәşmәk : آزاد شدن
اؤزه‌لليكÖzәllik : خصوصيت
اوسUs : عقل، هوش
اوستونÜstün : برتر
اوغراماقUğramaq : مواجه شدن
اوغوشOğuş : خانواده، عائله
اؤلچوÖlçü : اندازه
اؤلچونÖlçün : استاندارد
اولقوOlqu : پديده
اولوشومOluşum : تشكل
اولومسوزOlumsuz : منفي
اولوملوOlumlu : مثبت
اولونتوOluntu : پديده
اؤن يارقيÖnyarqı : پيش داوري
اؤنه‌مسه‌مه‌كÖnәmsәmәk : مهم شمردن، اهميت دادن
اؤيره‌تمه‌نÖyrәtmәn : معلم
اويساOysa : در حاليكه
اويقونUyqun : متناسب
اويماقOymaq : طايفه
اويماقUymaq : متابعت كردن
اؤيمه‌كÖymәk : تقدير كردن، مدح كردن
اوينامOynam : رل، نقش
اوينامانOynaman : هنرپيشه
اؤيهÖyә : عنصر
ائتگيله‌شيمEtgilәşim : تاثير متقابل
ايچه‌رمه‌كİçәrmәk : محتوي بودن
ائديلگه‌نEdilgәn : مفعول
ايزله‌نيمİzlәnim : حس، تصور
ائشEş : همسر
ايشله‌كİşlәk : رايج، مورد استفاده
ائشه‌لEşәl : جنسي
ائشئيEşey : جنسيت
ائشيتEşit : مساوي، برابر
ائشئيچيEşeyçi : سكسيست
ايكينجيلİkincil : فرعي
ايگيتİgit : دلاور، قهرمان
ايلكهİlkә : اصل
ايلكينİlkin : نخستين، اوليه
ايلگيليİlgili : مربوطه
ايلهريİlәri : جلو، پيش
ايليشكيİlişki : رابطه
اينجه‌له‌نمه‌كİncәlәnmәk : بررسي كردن
ائيله‌مEylәm : عمل
ائيله‌نمه‌كEylәnmәk : تفريح كردن
باخيمBaxım : نگاه
باسقيBasqı : تضييق، فشار
باغBağ : پيوند، ربط
باهاديرBahadır : قهرمان، پهلوان
بايريBayrı : باستان
بلگهBәlgә : مدرك، سند
بلليBәlli : معين
بليرتمه‌كBәlirtmәk : معين كردن
بوته‌مBütәm : دين
بؤگوشلوBögüşlü : حكمت دار
بولونماقBulunmaq : قرار داشتن
بويBoy : عشيره
بويوتBoyut : بعد
بئجه‌ريكليBecәrikli : سررشته دار، بافراست
بيچيمBiçim : فرم
بيچيمله‌نمه‌كBiçimlәnmәk : فرم گرفتن
بيييچيBiyiçi : رقاص، رقاصه
پيتيكPitik : كتاب
تابلاماقTablamaq : راضي كردن
تانيمTanım : تعريف
تانيملاماقTanımlamaq : تعريف كردن
تكه‌لTәkәl : انحصار
تكيلTәkil : منفرد
توپارلاماقToparlamaq : جمع آوري كردن
توپلومToplum : جامعه
توتوچوTutucu : محافظه كار
تؤره‌تمه‌كTörәtmәk : ايجاد كردن
تؤزلوTözlü : راديكال
توغراليTuğralı : رسمي
جرگهCәrgә : رديف
چاغداشÇaödaş : معاصر
چاغريشيمÇağrışım : معني ضمني
چكينمه‌كÇәkinmәk : اجتناب كردن
چئشيتÇeşit : نوع
چئويريÇeviri : ترجمه
داغيليمDağılım : تقسيم، پراكنش
داورانيشDavranış : رفتار
دريمDәrim : اصطلاح
دنليDәnli : به آن درجه
ده‌يه‌رله‌نديرمه‌كDәyәrlәndirmәk : ارزيابي كردن
ده‌ييش توخوشDәyiş toxuş : بده بستان
ده‌ييشگهDәyişgә : واريانت
ده‌يينمه‌كDәyinmәk : اشاره كردن
دورومDurum : وضعيت
دوزه‌نDüzәn : سيستم، نظم
دوزئيDüzey : سطح
دوشونگهDüşüngә : ايدئولوژي
دوغالينDoğalın : البته، طبيعتا
دوغرولتوDoğrultu : راستا، استقامت
دؤنه‌مDönәm : دوره، عهد
دويارليليقDuyarlılıq : حساسيت
دويقوسالDuyqusal : احساساتي
دويوروجوDoyurucu : تطمين كننده
ديشDış : خارج
ديشيDişi : مونث
ديشيلDişil : مونث
دئگيDegi : سخن
ديل بيلگيسيDil bilgisi : دستور زبان
ديلده‌كDildәk : استدلال
ديلده‌مDildәm : منطق
ديلسه‌لDilsәl : زباني
دئنه‌تله‌مهDenәtlәmә : كنترل
دئييمDeyim : اصطلاح
ساغلاماقSağlamaq : تامين كردن
سالديرقانSaldırqan : متهاجم
سانكيSankı : تو گوئي
سانيلماقSanılmaq : گمان شدن
سوبايSubay : مجرد
سوره‌جSürәc : روند
سوره‌كليSürәkli : متماديا، پيوسته
سورونلوSorunlu : مساله دار
سونماقSunmaq : تقديم كردن، عرضه نمودن
سونوجلانماقSonuclanmaq : منتهي شدن
سوي آدSoyad : نام خانوادگي
سؤيوشSöyüş : فحش
سئچيمSeçim : انتخاب
سيليكSilik : غيرمهم، غيربرجسته
سلهكSәlәk : سخاوتمند
سئيره‌كSeyrәk : نادر، به ندرت
قاباQaba : خشن
قاپساييجيQapsayıcı : شامل
قاتقيQatqı : سهم
قاتيQatı : سرسخت
قاچينيليرQaçınılır : آنچه از آن اجتناب مي شود
قارشيتQarşıt : ضد، مقابل
قارشيليقQarşılıq : معادل
قارشيليقليQarşılıqlı : متقابل
قارشينQarşın : علي رغم
قانيتQanıt : ثبوت
قانيتلاماقQanıtlamaq : اثبات كردن
قاورامQavram : مفهوم
قاووشماقQavuşmaq : واصل شدن
قوشارQoşar : شاعر
قوللانماقQullanmaq : به خدمت در آوردن
قونوQonu : موضوع
قونوشماQonuşma : گفتگو
قونومQonum : موقعيت
كسينليكلهKәsinliklә : قطعيا
كؤتوKötü : بد
كؤكده‌ن بوته‌مچيKökdәn bütәmçi : بنيادگرا
كؤكلوKöklü : ريشه دار
كؤكه‌نKökәn : ريشه
كيتلهKitlә : توده
كيچيمسه‌مه‌كKiçimsәmәk : تحقير كردن
كيمليكKimlik : هويت
گرچه‌كله‌شمه‌كGәrçәklәşmәk : متحقق شدن
گرچه‌كليكGәrçәklik : واقعيت
گره‌كسيزGәrәksiz : غيرضروري
گره‌كليGәrәkli : لازم
گله‌نه‌كGәlәnәk : سنت
گنه‌لدهGәnәldә : عموما
گؤبودGobud : خشن، بي كيفيت
گوجونGücün : مجبوري، تحميلي
گؤركسؤزGörksöz : ادبيات
گؤركولGörkül : ادبي
گؤره‌وGörәv : وظيفه
گؤرونمه‌زGörünmәz : نامرئي
گؤرونوشGörünüş : ظاهر
گؤزله‌مله‌نمه‌كGözlәmlәnmәk : مشاهده شدن
گونلوكGünlük : روزمره
گؤودهGövdә : بدن
گووه‌نمه‌كGüvәnmәk : اعتماد كردن
ماراقليMaraqlı : جالب
نده‌نNәdәn : علت
نسنهNәsnә : شئي، چيز
وارساييمVarsayım : فرض
وورقوVurqu : تاكيد
ياپيلانديرماقYapılandırmaq : برپاساختن، سازماندهي كردن
يارارYarar : فايده
ياراشماقYaraşmaq : برازنده بودن
يازارyazar : نويسنده
يازقاYazqa : مقاله
ياساYasa : قانون
يالينيقYalınıq : انسان، بشر
يانسيتماقYansıtmaq : منعكس كردن
يانسيرYansız : خنثي، بي طرف
يانسيماYansıma : انعكاس
يايينYayın : نشر
يوكله‌مه‌كyüklәmәk : بار كردن
يؤنYön : جهت
يؤنته‌مYöntәm : روش
يؤنه‌تگيYönәtgi : سياست
يؤنه‌تگيلYönәtgil : سياسي
يؤنه‌تيمYönәtim : مديريت
يئته‌رليYetәrli : كافي
يئرسوYersu : وطن
يئنيجيلyenicil : مدرن
يئيله‌مه‌كyeylәmәk : ترجيح دادن
يييهYiyә : صاحب

Read more!
posted by 8/03/2011 08:07:00 PM

---

• 

Tuesday, June 14, 2011

 

کاپیتان خدیجه نره ای اولین خلبان زن از ایل ترك قشقایی





کاپیتان: خدیجه نره ای قشقایی

از کوچ تا پرواز در آسمانها

http://shahrambadri.titrblog.com/post404.php

کاپیتان خدیجه نره ای فرزند بهرام آقا و از نوادگان چهره همیشه ماندگار ایل قشقایی "علمدار اقا نره ای" پزشک ، جراح دارو ساز ، گیاه شناس و از سرداران جنگاور جبهه های جنوب در مبارزه با اجانب است.

کاپیتان نره ای در سال 1364 در استان اصفهان که منطقه ی ییلاقی طایفه ی دره شوری است به دنیا امد.وی از همان دوران کودکی عشق به پرواز در وجودش موج می زد و به طوریکه خود می گوید آسمان و عشق به آبی اسمان مرا با تلاش و کنکاش و پشتکار به انجا کشاند که خودم می خواستم.

در اینده از این زن با اراده و باهوش ایل بیشتر خواهید شنید...

Read more!
posted by 6/14/2011 01:11:00 PM

---

• 

Thursday, February 03, 2011

 

تورکلرله قارشيليقلي تماس حاليندا اولان توپلولوقلاردا قادين

و اسکي تورکلرده قادين

یازیني PDF فورمتينده ائنديرين

http://aydabeyat.blogfa.com/post-118.aspx

ايسلامييتين گلديگي چاغدا قادين، تورکلرين ديشيندا يئراوزونده کي همن همن بوتون ميلتلرده آشاغيليق بير مخلوق دئيه قبول ائديلير هئچ بير زامان اونا حيات حاقي تانينميردي.

اسکي تورک توپلوموندا قادين قونوسونا گيرمه دن اؤنجه، ساغلام بير قارشيلاشديرما زمينينه صاحيب اولماق اوچون، تورکلرله تاريخ بويونجا تماسدا اولان توپلولوقلارداکي قادينين استاتوسونو، آنا خطلري ايله بليرتمک لازيمدير .

بئله جه تورک قادينين توپلومداکي يئري، داها ياخشي آنلاشيلير .



چين توپلوموندا قادين:

چينليلرده قادين، اينسان ساييلماز، اونا آد بئله قويولمازدي. نؤمره وئريله رک، سايي ايله چاغيريليردي . قيزلار، پيس بير حئيوان آدي ايله آنيليردي . قادین حياتي بويونجا بير كيشي نين نوفوذ و اوتوريته سي آلتيندا اولماق مجبوريتيينده ايدي. کيشي ائولنه جگي قاديني، قييمتلي هدييه لر وئرمک صورتييله ساتين آليردي.

هئچ کيمسه، اؤلن آتا ويا قارداشلاري نين ائشلريني يانينا آلمازدي. كيشي يه پيس داورانان قادينا يوز دگنك جزا وئريليرکن، عيني ائيلمي ايشله ين كيشي يه جزا وئريلمزدي . قادين كيچيك ياشدا آياغيني ازديره رک، گزمه مک اوچون كيشي يه ياخشي نييت گؤستريسي ياپاردي . دوغولان اوشاقلار اوغلان ايسه باهالي قوماشلارا، قيز ايسه بئز پارچالارينا ساريليردي. قيز اوشاقلاريني اؤلدورن آنالارا جزا وئريلمزدي . چوخو زامان قيز اوشاقلارينا آد قويولماز، " بير، ايکي، اوچ " دئيه چاغيريليردي . چينده ائوليليک، نسلي دوام ائتديرمه آنلاييشي اوزرينه قورولان بير ايتتيفاق ايدي. قادين، کيشيیه اوشاق دونيايا گتيرديگي اؤلچوده اعتيبار صاحیبي ساييليردي. عاييله ده قادين سؤز صاحیبي دئييلدي، اوتوريته کيشي نين و بوشانما حاقي كيشي نينكي ايدي. قيسيرليق بير قادينا بوشاما سببي اولاراق ساييلا بيلردي .

فارس توپلوموندا قادين:

قادين، ارينه موطلق ايطاعته مجبور توتولموشدو . بير كيشي نين بيردن چوخ قادينلا ائولنمه سي نورمال ايدي. قان باغليليغي نين نيکاحا مانيع اولماماسي سببييله، هخامنيشي و ساساني دؤولتينده بير فارس، اؤز قيزييلا ويا باجيسي ايله ائولنه بيلر و حتتا بو تشويق ائديليردي . (هخامنيش کرالي داريوشون باجيسي پوروشات ايله ائولنمه سي، كوروشون خالاسي ايله ائولنمه سي ، كمبوجيه نين باجيسي آتوسسا ايله ائولنمه سي،2.نجي داريوشون قيزلاري آتوسا وآمسترتيدا ايله ائولنمه سي، 2.اردشيرين قيزي ايله و 3.اردشيرين آناسي ايله ائولنمه سي اؤرنکلرينده گؤرولدويو کيمي).

فارس ادبي متينلرينده، قادينا اخلاقي اولاراق ياخشي بير شکيلده ياخيلاشيلماديغيني، قادينلارين دا اخلاقي بير چؤکونتو ايچينده اولدوقلاريني گؤروروك. شاهنامده فارس کومانداني پيران، قيزلاريندان بيريني، گره کيرسه هاميسيني سيياووش ايله ائولنديرمک اوچون سانكي يالوارماقدادير . يئنه شاهنامه نين قادين قهرمانلاريندان بيري اولان سودابه، اوگئي اوغلو سيياووشا چيرکين تکليفلرده بولونور؛ اونونلا برابر اولابيلمک اوچون حتي يالوارير. يئنه ائولي بير قادين اولان تهمينه نين روستمه، اؤزونو غئيري مشروع اولاراق تسليم ائدبيلمک اوچون ائتديگي يالواريشلار، بو اخلاقي چؤکونتويو گؤسترمکده دير.

روما توپلوموندا قادين:

عاييله ده اولانلارين ياشاما حاقي آتايا عايد ايدي. آتا، آرواد ويا اوشاقلاريني ايسته ديگي شکيلده قوللانابيليردي. ائشلر دگرلي بير اشيا کيمي ساتين آلينيرديلار. قادين هئچ بير واخت آزاد دئييلدي قيز ايکن آتاسينا تابئع ايدي . قيزينا ار اولاجاق کيمسه ني آتا سئچردي ائولنديکدن سونرا اري نين امرينه گيرن قادين، حياتي بويونجا بيري نين حاکيمييتينده اولوردو.

روماليلار قيزلاري نين تعليم و تربييه لرينه اؤنم وئرمزديلر. قادينلاردا آراديقلاري ان بؤيوک اؤزلليک، جيدييت و ائو ايداره سينده اهل اولمالاري ايدي. بير قادينين مزاري نين داشينا، مدح و ثنا اوچون ، " ائوه باخار و يون اَييريردي " دئيه يازارديلا. قيز اوشاقلاري اره وئرينجه يه قدر ائوده قاليرلار، آنالاري نين نظارتي آلتيندا ايپليک بوکرلر، بئز توخويوردولار. قادين و اوشاقلارين مال صاحیبي اولما حاقي يوخ ايدي.

هيند توپلوموندا قادين:

هيند آنلاييشيندا ائولنمه نين اساس غايه سي، آتايا واريث اولابيله جک، بابانين گوناهلاري نين باغيشلانماسي اوچون عاييله دينيني دوام ائتديره بيله جک بير اوغولا صاحيب اولماق ايدي. اگر آتا قيسيرسا، آروادي نين بير باشقاسييلا بيرلشمه سينه موساعده ائدردي. اوغلان اوشاغي عاييله اوچون سعادت، قيز اوشاقي فلاکت ساييليردي

دول قادينلار يئنيدن ائولنه بيلمزدي.اؤلن ارين باشقا دونيادا دا اونون سئوگيسينه ايحتيياجي اولدوغو دوشونولرک، يانديريلاراق اؤلدورولوردو. كيشي قاديني بوشايابيليرکن، قادينين بوشانما حاقي يوخ ايدي. چوخ قادينلا ائوليليک نورمال اولاراق قارشيلانيردي. قادينين ان اصلي گؤرَوي، ائتديگي آيينلرده ارينه يارديم ائتمک و نسلين دواميني ساغلاياجاق بير اوغول دوغورماق ايدي. هيند گلنگينده قادين ضعيف کاراكتئره و پيس اخلاقا صاحيب اولدوغو اوچون، " مانو قانونو " ، اونو اوشاقليغيندا آتاسينا، گنجليگينده ارينه، اري نين وفاتي نين سونراسيندا دا اوغلونا ويا اري نين قوهوملاريندان بيرينه باغلانماغي مجبور ائتميشدير. بوديزمين قوروجوسو بودا، اؤنجه لري قادينلاري دينينه قبول ائتمه ميشدي سبب اولاراق دا، بوديزمين صافليغيني پوزاجاقلاريني گؤسترميشدير .

هيندليلر آراسيندا دول قالان قادينلاري يانديرماق عادتي، اسکي زامانلاردان بري واردي اؤلن اري نين اوزرينده يانديريلان قادين، صاديق و سايقي دگر بير زؤوجه اولاراق قبول ائديليردي .

يونان توپلوموندا قادين:

اسکي يونانليلاردا دا قادينين سايقي دگر بير ياني يوخدو. اري ايسترسه ساغليغيندا ويا اؤلومونه باغلي اولاراق آرواديني بير باشقاسينا وئره بيلردي. اشيادان فرقسيز اولان بير قادين، طيبقي ديگر ماللار کيمي ميراث قالير ويا بيرينه باغيشلانابيلردي. قادين، هر تورلو سياسي حاقدان محروم ايدي و ياخين قوهوم ايله ائولنمه چوخ ايدي.

هئلئنيستيک دؤورونده بيربيرلري نين آروادلاريني ساتين آلما اولايي وار ايدي. اوشاقلار آنا-آتايا دئييل، دؤولته عاييد اولدوغوندان، آتانين کيم اولدوغو اؤنمسيزدي. بو اوزدن شهرين ياريسي غئيري مشروع دورومدا ايدي .

افلاطون، قادينلارين کيشيلر آراسيندا اورتاق اولماسي گرکديگيني ،باجلار ايله قارداشلارين بيرلشمه سينه ايذين وئريله جگيني؛اوشاقلي اولماغين، قادينلاردا 20-40، کيشيلرده ايسه 55 ياشينا قدر ، بو سينيرلاردان اؤنجه ويا سونرا اولانلارين جزالانديريلاجاغيني بليرتميشدير .

ارسطويا گؤره ايسه قادين، اري اوچون بير کؤله، بير ايشچي، بير بربر يونانلي يا نه ايسه، اودور . قادين، ياراديليشدا ياريم قالميش، تاماملانماميش کيشيدير کيشي اوستوندور، يؤنتندير .

دئموستئن ايسه، آتينالي کيشيلرين، ائولرينده صاديق گؤزتچي بولوندورماق اوچون ائولنديکلريني بليرتمکده دير . گونده ليک خيدمتلر و زؤوقلري اوچون ده اوتاقليقلار ايشلتديكلريني ده علاوه ائدر .

يونان ميتولوژيسيندن وئره جگيميز اؤرنکده ايسه، تانريچا آتئنا، بؤيوک تانري زئوسون هم آروادي، هم ده باجيسي دير. بو دوروم بيزه، افلاطونون فيکيرلري نين ادبيياتتا دا گئرچکليک قازانديغيني گؤسترير. تانريچا تيپلرينه باخديغيميزدا، فيزيکي تحليللرين ان اينجه آيرينتيسينا قدر ياپيليرکن، روحي تصويرلره اؤنم وئريلمه ديگي گؤروروك.

موغول توپلوموندا قادين:

عاييله، آنااركلي بير اؤزلليک گؤسترمکده ايدي. قيراقدان ائولنمه واردي . ائولنمه ده قيزين ريضاسينا ايحتيياج دويولمازدي . چوخ ائوليليک مؤعتبر اولوب، دول قالان قادينلارين يئنيدن ائولنمه لري ياساق ايدي.

ايسلاو توپلوموندا قادين:

قادين، اشيا دوروموندا ايدي زودروگا(Zodruga) اولاراق آدلانديريلان ايسلاو عاييله سينده، اوشاقلار دا اسيرموعالبمه سي گؤروردو. روسلاردا قادين، اؤلن اري ايله بيرليکه گؤمولوردو. روس حؤکومدارلاري نين، ياخين آداملاري نين گؤزلري اؤنونده، خالقين دا، جارييه لرييله توپلولوق ايچينده جينسل موناسبتته بولوندوقلاري بير چوخ گزگين طرفيندن بليرتيلميشدير.

ايسلامييت اؤنجه سي عربلرده قادين:

عربلرده آتااركلي عاييله تيپي گؤرولوردو و آتانين اوتوريته سي چوخ گئنيش ايدي.

كيشي ايسته ديگي زامان آرواديني بوشايابيليردي؛بعضن بير قادين، بوشانديقدان سونرا بئله اري نين ائتکيسيندن قورتولابيلمزدي. قادين توپلومون بير عوضوو دئييل، کيشيلرين ايهتيراسلاريني و خيدمتلريني تامين اوچون ياراديلميش بير مخلوق اولاراق قبول ائديليردي. قادين، ائولنمه دن بير ماهييت داشيمير آنجاق اوشاق صاحیبي اولدوقدان سونرا عاييله يه داخيل اولابيليردي. قادينلار واريث اولما حاقينا صاحيب دئييلدي. چوخ ائوليليک مؤعتبر اولوب، بير کيشي، ايکي باجي وعيني زاماندا اؤگئي آنا ايله ائوله نه بيلمکده ايدي .

اوشاقلاري قيز اولانلار اوتانير، بو كؤرپه ني عاييله اوچون فلاکت سايارديلار. قيز اوشاقلارين ديري ديري توپراغا گؤمولمه اولايي سيخجا گؤرولوردو .

جاهيلييت دؤورو عربلرينده، اون دئييشيک نيکاح واردي و بونلارين يئدديسي، قادينين ناموس مفهومونو اورتادان قالديراجاق شکيلده ايدي. استبضاع نيکاحيندا كيشي نين ريضاسييلا آروادي، اصيل بير کيمسيله بيرلشيردي . بو يوللا اصيل بير اؤولادا صاحيب اولما دوشونجه سي واردي. بدل نيکاحيندا، ايکي کيشي، بير سوره اوچون، قارشيليقلي اولاراق آروادلاريني دئييشديرديلار. رهط نيکاحي، مئترئس حياتي ياشاماني ساغلارکن، اورتاق نيکاحي، اون کيشيدن آز اولماق اوزره، بير تاخيم کيشيلرين آرالاريندا آنلاشاراق، بير قاديني موشترک زوجه ائدينمه لرينه ايمکان تانييردي. مخادنه نيکاحي، بير تاخيم قادينلارين ائولرينه گلن کيشيلرله برابر اولابيلمه لري اوچون ياپيليردي. متعه نيکاحيندا، وليلرين ريضاسينا لوزوم گؤرمه دن، قادينلا کيشي، بليرلي بير زامان اوچون نيکاح ياپاردي. اورتاقلاشا نيکاحدا، آرالاريندا قارداشليق آندلاشماسي ياپان ايکي آدام، ماللاري کيمي آروادلارينا دا موشترک اولاراق صاحيب اولابيليرديلر. نقت نيکاحيندا باباسي اؤلن بير کيشي، اؤگئي آنا سييله ائوله نيردي. شغار نيکاحيندا، ائوله نه جک کيشيلر، وليسي بولوندوقلاري قادينلاري دئييش ائده رک، بير شئي وئرمکدن قورتولوردولار. نهايتينده، نورمال اولاراق ائولنمک اوچون ده بير صداق نيكاحي وارايدي.

سونوچ اولاراق گؤرولور کي، عربلر، قادينلاري جينسل آرزولارينا آلت ائدبيلمک اوچون، يوخاريدا سادالانديغي کيمي رسمي اؤرتوكلر حاضيرلاميشديلار.

ابو جهيلين، قورئيش آديندا بير قبيله ايله آنلاشابيلمک اوچون ايلري سوردويو شرط، جاهيللييه دؤورونون گوزل بير اؤرنگيدير " قورئشيلر اولاراق سيزدن آروادلاريميزي اسيرگه مه جه ييك؛ سيز ده بيزدن آروادلارينيزي و قيزلارينيزي اسيرگه مه يين، اونلارلا اويناشماميزا موساعده ائدين يوخسا ايکي قبيله آراسيندا آندلاشما مومکون اولماز "

ايشده، عادت زامانلاريندا ائودن زورلا چيخارتديقلاري قادينا، ايندي عادي بير بازارليق اوچون نئجه دگر وئريلر. جاهيلييت دؤورو عربلرينده، قادينا وئريلن ان بويوک دگرين، جينسل دگر اولدوغونو آنلاييريق.

چوخ غريبه بير ناموس حيسسينه و وحشي بير دوشونجه طرزينه صاحيب عربلرين حاليني قورآني کريم بئله آنلادير:

" اونلارين بيرينه بير قيزي نين دونيايا گلديگي موژده لنديگي زامان اوزو قارالير، هيرسدن کؤپورور ؛ اؤزونه وئريلن پيس موژده اوزوندن خالقدان گيزلنمه يه چاليشير. قيز اوشاغيني اوتانا اوتانا توتسون مو؟ يوخسا توپراغا مي گؤمسون؟ نه ده کؤتو حؤكم وئريرلر " .

" بو چؤل بدويلرينه گؤره قيز اؤولادي نين دونيايا گلمه سي بير فلاکت ساييليردي يا قيزي .... اولورسا، يا قيزيني اسير ائديب قاچيريرسالار، آتا بو عيززتي نفيس ياراسينا نئجه دايانسين دي؟ هله بير ده يوخسوللوق و سفالت ياخاسينا ياپيشيرسا حالي نه اولوردو؟ اونلارين بو دويغولارينا تماسلا قورآني كريم ده:

" يوخسوللوقدان اؤتورو اوشاقلارينيزي اؤلدورمه يين " بويورولور .

حتا عيصمتينه توخونما قورخوسويلا کيشي اوشاقلاريني بئله ديري گؤمدوکلري اولوردو .

اگر بيرآتا قيزيني ديري ديري گؤممه يه قرار وئرميشسه، اوشاغي آلير،، چؤله گؤتورور، اونو الييله قازديغي چوخورون کناريندا دوردورور، سونرا چوخورا ايته له يرك، فرياد ائدن معصومون اوزرينه ييغين ييغين قوملار آتاراق ديري ديري گؤمردي .

بعضي تاريخچيلرين ريوايتينه گؤره ده، حاميله اولان قادين، دوغومو ياخينلاشينجا بير چوخور قازار و اورادا دوغوم ياپاردي . شايد دوغان كؤرپه قيز ايسه، چوخورا آتيب اوزريني اؤرتر، اوغلان ايسه موحافظه ائدردي.

بو جينايتلرين وبال و گوناهيني بئله دوشونمزديلر؛ زيرا اونلاردا دوروملاريني موحاکيمه ائده جک قلب قالماميشدي .

آوروپا توپلوملاريندا قادين

آوروپانين بير چوخ اولکه لرينده يوزايللر بويو عيفتسيزليک ان شنيع حالييله دوام ائتميشدير. بير آوروپالي اولان مونيخلي يازار ماکس کئممئريچ، " تاريخده غريب اولايلار " آدلي اثرينده باتي نين اخلاقسيزليغيني بئله آنلادير:

" 1240 تاريخلرينده اؤلن ژاک دؤ ويتري(Jak dö Vitri)، پاريس حياتيني تصوير ائدرکن بونلاري يازار: فاحيشه ليك گوناه ساييلماماقدادير اورتا مالي فاحيشه لر كوچه و گئچيد باشلاريندا گؤزله يه رك گليب گئچن راهيپلري چکيب ائولرينه آليرديلار. راهيپ آياق ديريه جک اولورسا، آرخاسيندان يامانلاياراق، اوغلانجي دئيه باغيريرديلار. بو اييرنج عيلت شيفاسيز جوزام ويا اؤلدوروجو بير باشقا خسته ليك کيمي شهري ائله سينه ايستيلا ائتميشدي کي، کيشيلر، هوموسئکسوئل اولماديقلاريني گؤسترمک مقصد ايله بير ويا بير چوخ مئترس توتماغي آغيللي ليق ساييرديلار. داهاسي وار؛ بعضن بير ائوين اوست قاتيندا اوخول، آلت قاتيندا گئنل ائو بولونور، يوخاردا درس اوخونورکن، آشاغيدا فاحيشه لر ايجرا-اي صنعت ائديرديلر " .

1527 تاريخينده اولومدا حتي ائولي قادينلار بئله آراسينا گئنل ائوه دوام ائدرديلر. "

1492 ايلينده باسيلده وافتيز ائديلميش بير يهودي قاديني، شهرده تميز قيز، عيفتلي قادين بولونماديغيني، بئله بيريني آرايانلارين بئشيکلره باخمالاري گره كديگيني سؤيله ميشدي.

1526´دا نرونبرئگده باغلانان بير قادين صومعه سينده کي راهيبه لرين بير چوخو گئنل ائولره داغيلديلار. حالبوکي بو صومعه، قادينلار آراسينداکي اخلاقسيزليغي آزالتماق، دوشموش قيزلاري قورتارماق اوچون قورولموشدو.

پوليس راپورلارينا گؤره 1793 ده پاريس قيام باخچاسي، اؤزلليكله مونتانسير تئاتر گالريلري، هر گون 7 ايلا 15 ياش آراسي كيچيك قيزلار، تويسوز اوغلانلارلا دولوب داشار، بو اوشاقلار ياري چيپلاق بير حالده، گليب گئچنلرين گؤزلري اؤنونده ان رذيل اخلاقسيزليقلارين فاعلي، مفعولو اولوردولار.

ايسرائيل حوقوقونا گؤره قيزلار، بابالاري نين ائوينده بئله خيدمتچي کيمي ايديلر.

آتا اونلاري ساتابيلردي. بوشاما حاقي کئيفي بير صورتته كيشيه عاييد ايدي. قيزلار آنجاق باشقا بير واريث بولونماديغي تقديرده آتالاري نين ميراثينا صاحيب اولابيلرديلر.

اينگليسده م. س. 5 يوز ايلدن 11 يوزايله قدر كيشيلر آروادلاريني ساتابيليرديلر. ايلک گوناهين ايشلنمه سينه سبب اولان و بئلجه اينسانليغين فلاکتيني حاضيرلايان بير قادين (حوا) اولدوغونا اينانان قارامسار خيريستييان ميللتلر، قادينا دايمن بير شئيطان گؤزو ايله باخميشلار. نئجه كي ايلک خيريستييان ليدئرلريندن اولان ترتولليان، بو دينين قادينلارلا ايلگيلي گؤروشونو بو شکيلده بليرتمکده دير:

" قادين، اينسانين قلبينه شئيطانين گيرمه سيني تامين ائتمک اوچون آچيلان بير قاپي دئمکدير . او، كيشيني، آللاه طرفيندن اؤزونه ياخينلاشيلماسي منع ائديلن آغاجا سوروکله ين وارليقدير و ايلاهي قانونو پوزموش، آللاهين يئراوزونده کي صورتي اولان كيشيني آلداتميشدير " خيريستييان دونياسي نين مشهور شخصيت لريندن بيري اولان " عزيز " عونوانلي کريسوستئمين(Krisostem) قادينلا ايلگيلي فيکيرلري بئله دير:

قادين، " قاچينيلماسي ايمکانسيز بير پيسليك قايناغي ، وسوسه ياتاغي ، خوشا گئدن بير بلا ، بير ايچ تهلوکه ، كؤنوللر اوولايان گوزل اشقييا ، بزه ك دوزكلي بير موصيبعت "

ايشده بئله سينه تهلوکه لي و ضررلي گؤرولن قادين، " اينگيليسده " ده موندار بير مخلوق ساييلديغي اوچون اينجيله ال وورا بيلمزدي. بو دورم آنجاق کرال 8. هانري نين دؤورونده (1509-1547) پارلامئنتدن چيخان بير قرارلا سونا ائره بيلدي.

بو قرارا گؤره قادينلار اينجيل اوخويابيله جكديلر "

تورک عاييله سي نين اؤزلليکلري و عاييله ده قادينين يئري:

تورک عاييله سي، يوخاريدا بحث ائديلن توپلوملارين همن همن هاميسيندا گؤرولن گئنيش عاييله تيپينده دئييل، كيچيك عاييله تيپينده ايدي.. كيچيك عاييله تيپي اولماسي، قادينين عاييله ايچينده کي استاتوسونون آرتماسيني ساغلايير. عاييله ايلک زامانلار آنا اركلي(آناني اساس آلان توپلولوق آنلاييشي) بير اؤزلليک گؤسترميشدير. آنا بطني اولاراق آدلانديريلان بو عاييله ده، تورکلر آوجيليقلا گئچينمکده ايدي و گؤچبه ياشايان ديگر توپلوملاردان ائواوغلو داماد آلماقدا ايديلار. داها سونرالاري بو عاييله شکلي، قان قوهوملوغو اساسينا دايانان آتااركلي عاييله تيپينه دؤنوشموشدور.فقط ديگر توپلولوقلاردا گؤرولدويو کيمي سولطه(جبير، زور) دايانان بيرآتا اركليليك دئييل، ولايته (دوست، يارديمجي) دايانان بير آتا حوقوقو واردي. تک ائوليليک گؤرولوردو. حؤكومدار عاييله سينده سياسي سببله بيردن چوخ ائوليليک ده مؤوجود ايدي. اؤلن قارداشين دول قالان زوجه سي ايله ائولنمه ((leviratus)) صورتييله ده، هم دول قالان قادين، حيمايه ائديب حياتيني تامينات آلتينا آليرديلار؛ هم ده عاييله دن آيريلديغي تقديرده اؤز ماليني آليب گئدجگي اوچون، عاييله مولکونون پارچالانماسيني اؤنله ييرديلر. عاييله ده قادينين اؤزل مولکييتي واردي. قيز اوشاقلاري ائولنه جگي کيشيني اؤزو سئچردي. بو، عاييله ده فردي حورريت حاققي نين دا بولوندوغونون ايشارتيدير. آتادان سونرا عاييله ني، آنا تمثيل ائدردي. بونون اوچون آنانين يئري، آتانين ديگر قوهوملاريندان اؤنجه گليردي. عاييله ده قرارلار، هرکسين فيکري سورولدوقدان سونرا آلينيردي. عاييله ده كيشي و قاديندا بولونان ان بؤيوک خصوصيت، صداقت ايدي. بو خصوصيت، يابانجي قادين و كيشيلرين ده تقديريني توپلاماقدادير.كيشي و قادين، زينادان شيددتله قاچينيرديلار. زينا ايهانتدي و قانونلار ايهانتي خوش گؤرمزدي. كيشيلر آروادلارينا، "گؤرکلوم " (گوزه ليم) دئيه خيطاب ائديرديلر. قادين باخيمينا بؤيوك اؤزن گؤستريردي. گئيديکلري پالتارلار، ديگر توپلوملاردا مودا اولوردو. (خزر پرنسه سي چيچگين، 8. يوزايلده بيزانس سارايينا گئتديگي زامان گئيديگي تورک تيپي ايمپاراتوريچه پالتاري نين مودا اولماسي، بونون بير اؤرنگيدير).

تورکلرين يازيلي و سؤزلو ادبيياتيندا قادين:

ميلتيميزين يوکسک اينانيشلاريني، روحونو، اخلاق آنلاييشلاريني گؤسترن دستان و افسانه لر، آتاسؤزلري کيمي ادبي اثرلرده قادينين يئرينه باخماق گرکليدير. چونکو ادبي اثرلر، توپلوملارين دوشونوش طرزلري نين ان گوزل و ان بليرگين اؤرنکلريدير.

دستان و افسانه لرده قادين، چوخو کز، اينسان اوستونده بير وارليق اولاراق قارشيميزا چيخار. ياراديليش دستانيندا، تانرييا ياراتما ايلهاميني وئرن آق آنا، ايشيقدان بير قادين خيالي دير. اوغوز قاغانين ايلک آروادي، اورتاليغي قارانليق باسديغي زامان، قارانليغي ياراراق گؤکدن ائنن ماوي بير ايشيقدي. اويغور دستانيندا بؤگو خان، سماوي بير ايشيقدان دوغموشدو. عيني بؤيو قاغانا دونيانين حاکيمييتيني قوراجاغيني بير قيز سؤيله ميشدي. بؤگو قاغان بوندان سونرا سفرلره چيخاراق دونيا حاکيمي اولموشدور. دستان قهرمانلاري، آروادي نين ويا باجيسي نين صداقتي سايه سينده اؤلومدن قورتولوردولار. دوحا قوجا اوغلو دلي دومرول حيکايه سينده اولدوغو کيمي.) دده قورقوت حيکايه لرينده، باي بيجانين بيگلره، آللاهدان بير قيز اؤولاد وئرمه سي اوچون دوعا ائتديرمه سي، سانيرام ديگر توپلوملارلا تورک اينانيشي نين فرقي باخيميندان موقاييسه اولور. ديرسك خان اوغلو بوغاج خان دستانيندا، آروادينا، " بري گل باشيمين بختي، ائويمين تختي " خيطابييلا، اؤولادي اولماديغيندان دولايي سوچون قاريسيندا مي، اؤزونده مي اولدوغوندا قرارا وارمالاريني ايستمه سي، اوشاق گتيرمه ديگي حالدا قادينين استاتوسوندن بير شئي اسكيلمه ديگيني گؤسترير.

وامبري، گرک قادينلار، گرکسه كيشيلر اوچون اخلاقسيزليق ايفاده سي اولان کلمه لرين تورک ديلينده تاپيلماديغيني، داها سونراکي چاغلاردا فارسجا و عربجه دن گئچديگيني بليرتميشدير. گئرچکدن ده، تورک ديلينده اؤزلليکله قادينلارا، هئپ گؤزل عونوانلار وئريلميشدير.. يون-چو، ديوان لغات التركده ، اينجي معناسينا گلن و هون ايمپاراتوريچه لرينه وئريلن بير آددير. خزرلر پرنسسلرينه، تورکجه چيچک آديني وئريرديلر.

تورکجده، اؤزونه قوووت قاپساملي آنلاملار وئرجگيميز قونونون باشينا " آنا " سؤزجوگونو اوتورتماق اولايي واردير. (آناوطن، آنا دامار، آنايورد اؤرنکلرينده گؤرولدويو کيمي) اسکي تورکلر ايسه، آنا کلمه سيني اؤنجه قوللاناراق، " آنا-آتا " دئيرديلر. دده قورقوتده بونا " آنا-آتا " دئنيردي.

چينده ايسه، آتا اؤنه آلينير و " آتا-آنا " دئييليردي.

آتا سؤزلريميز ده، تورک قادينينا وئريلن دگري گؤزلر اؤنونه سرمکده دير.

آنا حاققي اؤدنمز.

قادين كيشينين ائشي، ائوين گونشيدير.

يوواني ديشي قوش قورار.

قاديني ائوه باغلايان آلتين شاقيرتيسي دئييل، بئشيک جيرجيرتيسيدير.

فرانسيز يازاري Quitard ´ين درله ديگي فرانسيز آتاسؤزلرينده ايسه، تورک و فرانسيز توپلوملارينداکي قادين آنلاييشي فرقيني گؤروروك.

شئيطانين ياپماديغيني قادين ياپار.

ياخشي قادين دئمک، بئيني اولمايان قادين دئمکدير.

بير قادين بيرده تقويم آنجاق بير ايل ايشه يارار.

كيشي قادين اوچون دئييل، قادين كيشي اوچون ياراديلميشدير. و ....

تورک كيشيسي نين بو گونه قدر، گلنکلرينده يئرلشميش چوخ عزيز و قوتسال سايديغي اوچ وارليغي واردير: آت، آورات، پوسات...

تورکلر، قادينا دويدوقلاري سايقيني و قادينين اوجاليغيني، آلتاي داغلاري نين ان يوکسک تپه سينه قادين باشي آديني وئرمکله بليرتميشديرلر. تورکلرين ايسلامييت اؤنجه سي اينانيشلاريندا طبعيت قوووتلرينه اينانمانين دا اولدوغونو سؤيلرسک، يوخاريدا ياپديقلاري اولايين اؤنمي داها دا بللي اولور. بو بؤلومو، بير اويغور تورکوسو ايله بيتيرمک ايسته ييرم:

" عاييب سيز قادينا كيشي،

بوينونو اَيمک گره ک.

اؤيله دوروست بير اينسان ايله،

حيات سورمک گره ک.

بو ابدي بير گئرچکدير ابدي،

داها نه دئمک گره ک. "

ابن فضلان سياحتنامه سيندن بير نئچه كسيم:

تورکلر، زينا دئيه بير شئي بيلمزلر. بئله بير سوچ ايشله ين بيريني اورتايا چيخاريرلارسا اونو ايکي پارچايا بؤلرلر. بئله کي: بو کيمسه ني، ايکي آغاجين داللاريني بير يئره ياخينلاشديراراق باغلارلار. سونرا دا بو داللاري بوراخيرلار. داللارين اسکي دورومونا گلمه سي نتيجه سي، او کيمسه ايکي پارچايا بؤلونور. "

کوتليق لاردا دا زينا ادن قادين و كيشيني يانديريرديلار.

گؤک تورکلرده ساغلام بير عاييله حياتي واردي. " فاحيشه ليك ندير بيلمزديلر. ائولي بير قادينا تجاووزون جزاسي اعدامدي. بير گنج قيزا تجاووز ايسه، گنج قيز ائولنمگي قبول ائتمزسه عيني جزا ايله قارشيليق گؤروردو. اوغورلوق ائدن، چالديغي نين اون قاتيني اؤديه جک ثروتي يوخسا آزادليغني الدن وئره رك ، اسير اولاراق ساتيليردي.

فاحيشه ليگين ياساق اولدوغو، زينا ائدنلرين ان آغير شکيلده جزالانديريلديغي بير يئرده موحقق کي عيفتين درين بير معناسي واردير. نئجه كي اسکي بير اينانيشا گؤره قادينلار دوغوم ياپاجاغي زامان ايمدادلارينا قوشان آيزيت(Ayzıt) آديندا بير دوغوم تانريچاسي اولدوغو قبول ائديليردي. آيزيتين پوزولمايان بير شرطي واردي: عيصمتيني قورومايان قادينلارين يارديمينا، نه قدر يالواريرلارسا يالوارسينلار و نه قدر قييمتلي قوربانلار و هدييه لر تقديم ائدرلرسه ائتسينلر، بير تورلو گلمزدي " بو ميثاللر بيزه گؤسترير کي، موسلومان اولمادان اؤنجه بئله. تورکلرده، جاهيلييت عربلري و خيريستييانليق سونراسي آوروپا ميلتلري ايله موقاييسه ائديلمه جک شکيلده ساغلام بير عيفت و ناموس آنلاييشي واردي. بو آنلاييشين اونلارين ساده جه عؤرف و عادتلريندن دوغان سوسيال بير اخلاق اولدوغو سؤيلنه بيلمز؛ زيرا آيزيتين عيفتسيزليگه موساعبده ائتمه مه سي، قاديني عيفتلي اولماغا سوروكله ين تمامن ديني بير موتيفتير. اونلارين ديگر ميلتلريندن تمامن فرقلي اولاراق فاحيشه ليك باتاقليغينا دوشمه لرينه مانيع اولان اوتوريته، ايسلامييت دن اؤنجه قبول ائتديکلري بوديزم، براهمانيزم، ماني و زردوشت دينلري ايله شامانيزمدن قالان اينانجلارين اولوشدوردوغو بير ميللي اخلاقدير.

گئرچک حياتدا قادين:

قادين، كيشي نين هر تورلو فعاليتلرينده ايشتيراک ائدردي. سياسي و ايداري فعالييتلرينده، ان اوست مؤوقئع لرده بولونوردو. اؤرنک وئرمه يه، اورخون کيتابه لريندن باشلاماق ايسته ييرم.

" تورک ميلتي يوخ اولماسين دئيه، ميللت اولسون دئيه آتام ايلتريش قاغاني، آنام ايلبيلگه خاتونو گؤيون تپه سيندن توتوب يوخاري قالديرميش اولاراق " ايفاده سييله، تورک ميللتينه قورتاريجي اولاراق يالنيز قاغانين دئييل، قاغان-خاتون ايکيسي نين گؤندريلديگيني بليرتمکده دير. ايداري حياتدا بو ايکيلي، دولت يؤنتيمينده هر زامان برابردي. نئجه عاييله ده قرارلاري، ار- آرواد آليرسا، دؤولت ايداره سينده ده قرارلاري، خاتون-قاغان آليردي. قاغانلار، يابانجي دؤولت ائلچيلريني خاتونلا بيرليکده قبول ائدردي. قبول تؤرنلرينده، ضييافتلرده خاتون، خاقانين سولوندا اوتورور، سياسي، ايداري، عسکري قونولارداکي گؤروشمه لري دينلر، فيکريني بيان ائدردي. ساواش مجليسينه بئله قاتيلديقلاري اولوردو. خاتونلارين حوکومدار قوت´ونا صاحيب اولدوقلاري قبول ائديليردي. بو اوزدن ،حؤکومدار قوتونا صاحيب قادين آنلاميندا " ترکن " عونوانينا صاحيب اولوردولار. اورخون کيتابه لريندکي " اوماي کيمي آنام خاتونون قوتونا كيچيك قارداشيم ار اولدو. " ايفاده سي، بو گؤروشو دوغرولار. حؤكومدار بويروقلاري، " خاقان و خاتون بويورور کي " ايفاده سييله باشلاييردي. آتيلانين خاتونو آريکان اؤرنگينده گؤرولدوگو کيمي، ترکنلرين، اؤزلرينه عاييد ايکتا ويلايتلري، بونلاري ايداره يه مأمور ديوان تشکيلاتلاري، عسکرلري واؤز خزينه لرينه آخان مؤهوم گليرلري واردي. خاتونلار گرکتيگينده، دولت ايداره سيني تک باشلارينا دا يؤنتييرديلر. عرب ايستيلاسي سيراسيندادا، اوغلو توغ-شاد كيچيك اولدوغو اوچون، آناسي خاتون، اون بئش ايل بوخارا حؤكومداري اولاراق تختده قالميشدير. بو سوره ايچينده عربلرله ساواشدا بولونموش، چينليلرله ده باريش آندلاشماسي ايمضالاميشدير.

خاتونلار، سياسي ايشلره باخديقلاري کيمي، قضاوت ايشلرينه ده باخيرديلار.

اويغورلار 7. يوزايلده، دؤولتلريني قورمادان اؤنجه، رئيسلري آلپ ايلتَبَر ساواشلارلا مشغول اولورکن، آناسي اولوغ خاتون، ايختيلاف و دعوالارا باخيردي؛ قانونلارا تجاووز ائدنلري شيددتله فقط عدالتله جزالانديريردي. بو سايه ده اويغورلار آراسيندا نيظام قورولموش اولوردو.

تورک جمعييت حاياتيندا قادين، بوتون فعالييتلره سربستجه قاتيليردي. بونون سببي، قادينا يؤنه ليک سوچلارين ان آغير شکيلده جزالانديريلماسي ايدي.

فاحيشه ليگين مجهول اولدوغو بو جمعييتده، ايرزا تجاووزون جزاسي اؤلومدو. بو اوزدن، قادين، حياتين هر صفحه سينده راحاتليقلا يئر آلابيليردي. تؤريله، اؤزونه يؤنله جک ان خفيف سوچ بئله، بؤيوك بير شيددتله جزالانديريليردي. بئله اولونجا، قادين كيشي ايله بيرليکده وطن مودافعه سينه داخيل اولماق اوزره توم فعالييتلره قاتيليردي. بو اؤزگورلوک اورتاميندا، عيفت و سايقينليغين ان اوست نؤقطه سينه چيخيرديلار. تورک اؤلکه لريني زيارت ائدن مارکو پولو، ابن بطوطه، ابن فضلان کيمي گزگينلر، بونلاري دوغرولار بيلگيلر وئرمکده دير.

سونوچ

بوتون بو بيلگيلرين ايشيغيندا بونلاري سؤيله يه بيله ريك کي؛ تورک قاديني، باشقا هئچ بير ميللتده گؤرولمه جک شکيلده بير دگره صاحيب دي.

بوگون قادين حاقلاري قونوسوندا جانيني وئرن اولمپ دوگوژ ، رونالد و كامبه ، فرانسيزلار اوچون غورور قايناغي اولابيلر. هينديلر ايندرا گاندي ايله، اسرائيل ليلر گولدا مايئر ايله، اينگيليسلر مارگارت تاچئر، آرژانتين ايزابئليتا پرون ايله اؤيونة بيلر؛ فقط، اونلارين اؤيوندوکلري مرتبه يه، تورک قاديني، عصيرلر اؤنجه سينده ذاتن صاحيب دي. آوروپادا و آمريکادا، 19. يوزايلين ايکينجي ياريسيندا صاحيب اولدوقلاري وطنلريني مودافعه حاققينا، تورک قاديني دوغوشدان صاحيب دي. او اوزدن، تورک قاديني نين " فمينيزم " کيمي آخيملارا اعتيبار ائتمه سينه گره ک يوخدور. توپلوموموزدا گؤرولن قادين قارشيتي اولايلار، تورکلوگونون شعوورونا وارماميش اولان اينسانلار طرفيندن ياپيلان اولايلاردير.

تورک اينساني، يئنيدن معنويتينه دؤندوگو زامان، تورک قاديني دا، لاييق اولدوغو يئري بولاجاقدير. تورک قاديني اوزرينه ياپيلان آراشديرمالار، قادين-كيشي ائشيدليگي اوزرينه دئييل، قادين-كيشي بيرليگي اوزرينه قورولماليدير.

قايناقلار :

-اؤگل، بهاالدين، تورک کولتورونون گليشيم چاغلاري، ايستانبول. 1988

-ارگين، موحررم، اورخون آبيده لري، ايستانبول. 1988

-ارگين، موحررم، دده قورقوت کيتابي، ايستانبول. 1988

-سوينچ، نژدت، اسکي تورکلرده قادين و عاييله، ايستانبول. 1987

-قارامان، خئيرالدين، باشلانغيجدان گونوموزه قدر ايسلام حوقوق تاريخي، ايستانبول.

1974

-توران، عوثمان، تورک جهان حاکيمييتي مفکوره سي تاريخي، ايستانبول. 1980

-گورکان، آحمد، ايسلام کولتورونون غربي مدنييتلشديرمه سي، آنکارا. 1988

-دونوک، عبدوالقادير، ايداري-عسکري عونوان و تئريملر، ايستانبول. 1988

-دونوک، عبدوالقادير ، اسکي تورک عاييله سي و واصيفلاري، تورک يوردو درگيسي، سايي16، ماييس 1988 صايفا 5

-كيچيك، عبدوالرحمان، دينلرده ائوليليک آنلاييشينا گئنل بير باخيش، تورک يوردو

درگيسي، سايي 40، آراليق 1990، صايفا 58

-اؤکه، ميم کمال، آوروپادا و آمريکادا عاييله قورومو و دولت قوروجولوغو،

تورک يوردو درگيسي، سايي 16، ماييس 1988، صايفا 10-11

-بايرام، جزمي، عاييله موسسه سي و بعضي تجاووزلر، تورک يوردو درگيسي، سايي

16، ماييس 1988، سايفا 4

-قفس اوغلو، ايبراهيم، ميللييتچيليک و عاييله، تورک کولتورو درگيسي، سايي 88، شوبات 1970، صايفا 235

-قاندمير، م.ياشار،اؤرنکلرله ايسلام اخلاقي، ايستانبول.1982

-توپال اوغلو، بکير،ايسلامدا قادين، ايستانبول.1974

-مودودي، حيجاب،ترج.گنجه للي، عالي، 1978

-اؤزتونا، ييلماز،تورک تاريخيندن ياپراقلار،ايستانبول.1982

كؤچورن :‌آيدا بيات

Read more!
posted by 2/03/2011 09:13:00 PM

---

• 

Tuesday, September 14, 2010

 

اعطا جايزه به سكينه آشتياني از طرف نهادهاي ترك و آزربايجاني

Mehran Baharli on Tuesday, September 14, 2010 at 1:02pm

پيشنهاد مي كنم انجمنهاي فرهنگي و سياسي و حقوق بشري، تشكيلات زنان و شخصيتهاي ترك و آزربايجاني ايران، با انتشار بيانيه مشتركي و در صورت امكان برگزاري يك كنفرانس مطبوعاتي با انعكاس گسترده، مكافات و جايزه اي را به خانم سكينه محمدي آشتياني به سبب نقشي كه وي و سرنوشت تلخ او در جلب افكار عمومي ايران و جهان نسبت به نقض حقوق بشر، حكم سنگسار و اعدام، حقوق زنان، زندانيان و ظلمي كه بر طبقات محروم و ملتهاي غيرفارس و بويژه بر ملت ترك و وطن آزربايجاني ميرود داشته - و با ذكر و تاكيد ويژه بر ترك و آزربايجاني بودن وي- اعطاء كنند.

آقايان ايسبالانلي و آراز خان

١-حركت ملي دمكراتيك ترك آزربايجان فعلا توان آنرا ندارد كه نه در سطح كشوري و نه در سطح بين المللي شخصيت سازي و جوسازي كند. اينگونه جوسازيها و شخصيت سازيها فعلا از طرف جريانات و مراكز فارس-سراسري و بين المللي انجام مي گيرد.

٢-در اين حالت يا ما مي بايد نظاره گر ساكت نوشته شدن محصول رنجها و خونهاي به ناحق ريخته شده شخصيتهاي ترك مانند ندا آقا سلطان، شيرين عبادي، جعفر پناهي و موسوي به همراه خودشان به خانه برد فارسها باشيم و يا اقلا آنها را در جهت منافع ملي خلق ترك و آزربايجان بكار بريم.

٣-بنابراين در اينجا بحث بر سر اينكه چه كسي شايسته مكافات است نيست، بحث بر سر صاحب شدن بر شخصيتهاي تركي است كه قبلا و به هر دليلي مورد توجه افكار عمومي جهان قرار گرفته اند و نشاندن مساله بر چهارچوب درست آن از طرف صاحبان اصلي مساله يعني خود تركها و آزربايجانيان و سد كردن راه سوء استفاده فارسي از آنهاست.

٤-چيزي كه در اينجا مورد مكافات قرار مي گيرد جرم ادعائي سكينه نيست مظلوميت يك انسان و حقوق سركوب شده اوست. اين حقوق بشر، حقوق زنان، مظلوميت محكومين به اعدام (به هر دليل) و سنگسار، طبقات محروم جامعه و كل تركها و آزربايجان است كه توسط نظام استعماري و نژادپرست و بنيادگراي فارسي تحقير مي شود. يعني همه آن چيزهائي كه سكينه امروز تبديل به سمبل آنها در افكار جهاني شده است.

٥-دفاع از همه تركان و آزربايجانيان مظلوم وظيفه و مسئوليت احزاب سياسي و انجمنهاي حقوق بشري ترك و آزربايجاني است و اين نبايد صرفا به فعالين سياسي در عرصه حقوق زباني و ملي محدود شود. هيچ ترك و آزربايجاني مظلوم و حق كشي شده در ايران از روز تاسيس سلسله پهلوي تا به امروز فردي عادي نيست، همه اينگونه اشخاص -حتي اگر داراي جرائمي هم بوده باشند- قرباني نظام استعماري و نژادپرست و بينادگراي فارسي اند و بويژه افراد اعدام شده به هر دليل همه شهيد خلق ترك و آزربايجانند.

٦-دفاع از مظلومين و حقوق انساني آنها در تمثال سكينه، نه تنها هرگز افكار عمومي داخل و خارج را بر عليه احزاب و انجمنهاي آزربايجاني و ترك تحريك نخواهد كرد بلكه در جهت عكس آن عمل خواهند نمود و باعث حمايت آنها از ما خواهد شد. مگر الان كه همه دنيا و در راس آنها روشنفكران و انديشمندان و هنرمندان به دفاع از وي برخاسته اند افكار عمومي جهان بر عليه آنها تحريك شده است؟ بر عكس، اين سكوت در باره حقوق بشري خلق ترك پراكنده در سراسر ايران است كه باعث ايجاد تفكرات منفي و نسبت دادن خصلتهاي غيردمكراتيك به حركت ملي دمكراتيك ترك آزربايجان شده است.

آقاي آزر سس:

بكار بردن تعبير قحبه در باره سكينه آشتياني را فوق العاده نامناسب مي دانم. زنا جرم نيست و نمي بايد مجازات شود، زنا صرفا مي تواند دليل بر جدائي و طلاق باشد اما نمي بايد مجازات شود.

اگر در قوانين ايران زنا جرم شمرده مي شود، دليل بر ارتجاعي و غير انساني بودن اين قوانين شرعي است و از قضا اين انگيزه ديگري براي دفاع از سكينه آشتياني از سوي وابستگان به حركت ملي دمكراتيك ترك آزريجان كه حركتي مدرن و دمكراتيك و سكولار است مي باشد.

قوانين شرعي به هيچ وجه معيار حركت ملي دمكراتيك ترك آزربايجان در هيچ معنا و اندازه و عرصه اي نيست

Read more!
posted by 9/14/2010 10:04:00 AM

---

• 

Saturday, September 11, 2010

 

Sakine'ye Atılacak Taşların Sorumlusu: Fars Şovenizmi ve Cinsiyetçilik

SEVDA ZENJANLI'DAN

Sakine'ye Atılacak Taşların Sorumlusu: Ulusal Şovenizm ve Cinsiyetçiliğin İşbirliği

Görülen o ki İran'da da ulus devlet şovenizmi, iktidar savaşını ezilen halkların kadınları üzerinden yürütüyor. Bu bağlamda ezilen ulus kadınlarının rejimin politikalarını doğru analiz etmesi ve karşı karşıya oldukları baskının egemen ulus kadınlarınınkinden iki kat ağır olduğunu görmesi lazım.

Sevda ZENJANLI sevda.zenjanli@yahoo.com Ankara - BİA Haber Merkezi11 Eylül 2010, Cumartesi

Erkek egemenliğinin ulus devlet şovenizmiyle yaptığı kirli işbirliğine Siirt ve Mardin'de, Adalet ve Kalkınma Partisi (AKP) milletvekillerinin de karıştığı tecavüz vakaları (1) ve Rize'nin AKP'li belediye başkanının ırkçı-cinsiyetçi açıklamalarıyla Türkiye'de şahit olmuştuk.

Son haftalarda uluslararası medyayı meşgul eden konulardan recm mahkumu İranlı Sakine Aştiyani de bu işbirliğinin kurbanlarından. Zira iki çocuk annesi Sakine, İran'ın Doğu Azerbaycan eyaletinde yaşayan bir Azeri kadını.

Azeriler İran'da Fars kökenli olmayan diğer tüm halklar gibi anadillerini eğitimde, basında ve yaşamın diğer alanlarında özgürce kullanma ve kendi etnik kültürlerini geliştirip yaşatma hakkından mahrumlar. Yeterli düzeyde Farsça bilmeyen Sakine'nin mağduriyetinin bir sebebi de sorguda ve mahkemede kendini savunamaması: Çünkü İran mahkemelerinde Farsça dışında bir dilde savunma yapmak yasak.

Sakine'nin recm cezasının kaldırılıp idama çevrildiği söylense de şu anda İran hapishanelerinde recm cezasına çarptırılmış en az 19 kadın daha var. (2)

Üstelik bu 19 kadından biri olan 25 yaşındaki Azeri kadını Meryem Gurbanzade, hamile olmasına rağmen hapsedildi ve avukatının basına yaptığı açıklamalara göre birkaç hafta once hamileliğinin altıncı ayında zorla kürtaj edildi, çünkü hamile bir kadını recm ya da idam etmek mümkün değildi.

Sakine'nin davasına yönelik uluslararası tepkiler sonucunda Meryem'in cezası da recmden (asılarak) idama çevrildi. Ancak avukat Kian, insan hakları savunucularını Sakine'nin gölgesi altında kalan Meryem ve diğer kadınların idamının daha erken yapılabileceği konusunda uyarıyor. (3)

Geçtiğimiz haftalarda İran devleti tarafından kadınlara karşı işlenen bir diğer cinayet ise 26 yaşındaki Elnaz Babazade'ye yönelikti. Doğu Azerbaycan eyaletinin başkenti Tebriz şehrinde Basij (gönüllü devrim muhafızları ve ahlak polisleri) milisleri tarafından "islami örtünme kurallarına uymaması" gerekçe gösterilerek arabası durdurulan Elnaz, üç Basij milisi tarafından tecavüze uğrayıp öldürüldü. (4) Olayın üstü örtülmek istense de Elnaz'ın ailesinin çabalarıyla bu haber İran'ın muhalif internet medyası vasıtasıyla dünyaya duyuruldu.

İran rejiminin Fars olmayan kadınlara yönelik ırkçı-cinsiyetçi saldırıları Azerilerin yanında Kürtleri de hedef alıyor. İran genelinde anayasadaki cinsiyetçi yasaların kaldırılması için yürütülen "Eşitlik İçin 1 Milyon İmza" Kampanyasının ve Kürdistan Azermehr Kadın Topluluğu'nun aktif üyesi 27 yaşındaki Zeynep Bayezidi iki yıldır Zenjan Hapishanesinde tutuklu.

Bayezidi 10 Temmuz'da kadın tutuklulara yönelik tavrı protesto için açlık grevine başladığını duyurdu. O 2008'de tutukluluğun yanısıra sürgün cezası olarak Mahabad Cezaevinden ülkenin kuzeybatısındaki Zenjan'daki cezaevine nakledilmişti.

Bayezidi gibi Kürdistan Azermehr Kadın Topluluğu ve Eşitlik İçin 1 Milyon İmza Kampanyasında çalışan 23 yaşındaki Ronak Safazade de 2007'de söz konusu kampanya için imza topladıktan sonra gözaltına alınmış ve yoğun baskı ve işkencelerle geçen gözaltı sürecinin ardından 2009 yılında altı yıl hapis cezasına çarptırılmıştı.

Halen Kürdistan eyaletindeki Senendej Cezaevinde tutuklu olan Ronak için Uluslararası Af Örgütü bir mektup kampanyası başlatmıştı. (5)

Bayezidi ve Safazade, çalışmalarını çoğunlukla kadın hakları aktivizmi alanında yürütüyor olsalar da uzun hapis cezaları almalarına neden olan suçlama "PKK-PJAK üyeliği" oldu. Aynı suçlamayla "Muharib" (Allah düşmanı) ilan edilerek idam cezasına çarptırılan diğer bir İranlı Kürt kadını olan Zeynep Celaliyan'ın durumu ise belirsizliğini koruyor.

Kısacası görülen o ki İran'da da ulus devlet şovenizmi, iktidar savaşını ezilen halkların kadınları üzerinden yürütüyor. Bu bağlamda ezilen ulus kadınlarının rejimin politikalarını doğru analiz etmesi ve karşı karşıya oldukları baskının egemen ulus (Fars) kadınlarınınkinden iki kat ağır olduğunu görmesi lazım.

Böyle bir bilinç, ezilen-ulus kadınının İran'daki diktatör rejimle mücadelesinin boyutunu da doğal olarak yükseltecektir. Zira İran'daki Azeri, Kürt ya da Arap kadını için kurtuluşun yolu sadece erkek egemenliği ve dini baskıyla değil aynı zamanda ırkçılık ve ulus devlet şovenizmiyle de mücadele etmektir. (SZ/BB)

Kaynaklar:

1) http://www.firatnews.nu/index.php?rupel=nuce&nuceID=25187

2) http://www.facebook.com/notes/sevda-zenjanli/list-of-people-awaiting-death-by-stoning-in-iran/137684452934831 , http://stopstonningnow.com/wpress/1812

3) http://persian2english.com/?p=13511

4) http://persian2english.com/?p=12659, http://www.milliyet.com.tr/iran-da-besic-vahseti/dunya/sondakika/13.07.2010/1262933/default.htm?ref=facebookmypage

5) http://www.amnesty.org.uk/content.asp?CategoryID=11691

Read more!
posted by 9/11/2010 06:23:00 PM

---

•