فئمینیزم

گونتای جاوانشیر (گنج آلپ)

“فئمینیزم” سؤزو فيرانسیزجایا 1837- جی ایلدَن سونرا گیرمیشدیر. فئمینیزم قادینلارین عصرلر، چاغلار بویونجا یاشادیقلاری شرایيطلری، وضعيیتلری تحلیل ائتمَک مساله سینی قارشیسینا مقصد کیمی قویموشدو.

فئمینیستلره گؤره عئلم طرفسیز دئییلدیر. اؤزَه للیکله تاریخه باخیشدا آندروکراسیلیيی(کیشی مرکزلیلیيی) ترجیح ائتمیشدیر. بو دا قادینلارین ایکینجی درجه لی اینسان کیمی آنلاشیلماسینا شرایيط و زمین یاراتماقدادیر. فئمینیستلره گؤره، تاریخچیلر و سوسیولوقلار قادینین تاریخدَه کی رولونو گٶرمک ایسته مه میشلر. سانکی تاریخین ووجودا گلمه سینده قادینلارین هئچ بیر رولو اولمامیشدیر. اصلینده ایسه تاریخده ساده جه گوج دئییل، هم ده ظرافت آراناجاق اولورسا، او زامان تاریخی مدنییتلرین فورمالاشماسیندا قادینلارین دا تاثیرلری، بؤیوک روللاری اورتایا چیخاجاقدیر.

آیریجا، تاریخچی، تاریخ اؤنجه سی تاریخچی، ائتنولوق (قوم شناس) یا دا سوسیولوقلار قادینلارین وضعیيتلری ایله ماراقلاندیقلاری زامان بئله، بو مساله یه کیشی مرکزلی(آندروسئنتریست) بیر بوجاقدان باخمیشلار.

فئمینیستلر تاریخچیلیک بیلگیسینده قادینلارین تاریخی روللارینین تدقیقی اوچون تاریخ عئلمینه جیددی تاثیر گوسته رمیشلر.

پالئولیتیک (اووچولوق) دؤنَه مینده کیشیلر اووچو، قادینلار دا اوولانمیش اوولاری توپلاما ایشینه باخیردیلار. قادینلارین باشلارینی اؤرتمه و یا حيجاب مساله سی ده بو دؤنَه مده اورتایا چیخار. باش اؤرتوسونون اورتایا چیخیشینین ایقتیصادی سببی اولموشدور. بو دؤنه مده هم قادین، هم ده کیشی ایشله مَک مجبورییتینده ایدی. ایشله مَه یه نه یئمَک یوخ ایدی. بو زاماندا اینسانلارین دانیشدیغی دیللر ده اورتایا چیخمامیشدیر. دیللرین دوغوشو دیالئکتیک تکامولون داها سونراکی نتیجه سی اولموشدور. اونا گؤره ده هر هانسی بیر حادیثه نی بیلدیرمَک اوچون عملی بیر داورانیش لازیم ایدی. قادینلار حامیله لیکلرینین آغیر دؤنَه ملرینده و چوجوق دوغوردوقلاریندا اووچولوق ایشلرینه، او زامانکی ایقتیصادی فعالییته قاتیلا بیلمیردیلر. قادینلار اوشاق دوغوردوقلاریندا، آیلیق آیباشی خسته لیکلری زامانی هانسیسا بیر حئیوانین دریسی ایله باشلارینی اؤرتَه ردیلر. بو، او دئمَک ایدی کی، ایجماعنین عضوو اولان بو قادینا یاردیم لازیمدیر. بو مرحله ده سویون (نسلین) داوامیندا قادینین رولو ایلک پلاندا اولموش و ائولاد آناسی ایله اؤز کیملیيینی تانیمیشدیر. چونکو آتاسینین کیم اولدوغونو بیلمه ز، یالنیز آناسینی بیلیردی. کیشی قادینین ایرادَه سینه تابئع ایدی. ائولیلیک قایدالاری بو گونکو کیمی دئییلدی. بیر کيلاندان (کيلان- ايجماع) باشقا کيلانا اوغلان آلیش وئریشی مؤوجود ایمیش. البتته بورادا ائولیلیک مساله سی فردی دئییل، کوللئکتیو ایدی. بیر کيلان(ایجماع) بَللی سببلر اوزوندَن دیگر کيلانلا اوغلان آلیش-وئریشینده بولونوردو.
حضرت-ي عیسادان 10.000 ایل اووَل ایقلیم شرطلرینین آلت-اوست اولماسی نتیجه سینده ایلک نئولیتیک(داش دئوری) اینقیلاب گئرچکله شدی. بو حادیثه ایله عئینی زاماندا قادینلار اکینچیلیيی ایجاد ائتدیلر. داها سونرا دا قادینلار ایپلیک اَه يیریب توخوماغی کشف ائتدیلر. قادینلار کشف ائتدیکلری اکینچیلیيی و ایپلیک توخومانی اؤز اوشاقلارینا اؤیرَه تدیلر. اقرَبالیق، آنجاق قادین سویو طرفیندَن داوام ائدیردی. بو مرحله ده قادینلارین حیاتین بوتون ساحه لرینه موداخیله سی اوزوندَن اینسانلارین پرستیش ائتدیکلری آللاهلار داها چوخ قادینا بنزَه ییردی. سونرالار کیشیلرین ایراده سی اؤز رولونو ایفا ائتمه یه باشلادیغی زامان پرستیش ائدیله ن آللاهلار اَووَلکی کیمی ظریفلیک رمزی دئییل، گوجلولوک رمزینی ایفاده ائدَه جکدی. حتتا ایسلام دینینده تانری تام اولاراق ائرکَکدیر. عرب دیلینده “هوَ” ائرکک “او” دئمَکدیر. عرب دیلینده دیشی “او” “هیَ” دئمَکدیر. قورآندا آللاه “هوَ” اولاراق تانینیر. یعنی ایسلامدا آللاهین جینسییتی بَللیدیر و آللاه ائرککدیر. اورتا نئولیتیک چاغدا، یعنی حضرت-ي عیسادان 6.000 ایل ایله 3.000 ایل اَووَلکی زامان آراسیندا بیر تئکنیک اینقیلاب باش وئردی. بو سببدن ده نوفوسون آرتیشی اورتایا چیخدیغیندان ایجتیماعی تشکیلاتلانما مودئلی آلت-اوست اولدو. ائنئرژی قایناقلارینین پئیدا اولماسی (اؤکوز، سو، کولَک) و داها ایرَه لی تئکنیکلرین ایجادی (خیش، سو، یئل دَه ییرمانی، یئلکَنلی گمیلر) کیشیلرین ایجتیماعی مؤوئقعینی دَه ییشدیریب، ایرَه لی چَکیب و قادینلاری آرخا پيلانا ايتدی. قادینین بوتون ایجتیماعی میسسیونو کیشیلره دئور ائدیلدی. شهَه رله شمه صینیفلرین (طبقه لرین) فورمالاشماسینی و منافئعلرین توققوشماسینی دوغوردو. بو پروسئس ایچَه ریسینده قادینلارین اشیالاشماسی، شخصی مولکییتین بیر حیصصه سینه دؤنوشمه سی مئیدانا چیخمیش و فئوداللارین بیر سورو کنیزی، قوللوقچو قادینلاری اونلارین شخصی مولکییتی ساییلیردی.

***
شرق تاریخینده ایلک فئمینیست فیلسوف 12- جی عصرده قادینلارین حاققینی مودافیعه ائدَه ن بؤیوک فیکیر آدامی و یونان فلسفه سینین ان بؤیوک آچیقلاییجیسی (شرحچیسی) بين روشد اولموشدور. بين روشد ایسلام دونیاسینین قورتولوشونو قادینا اولان موناسیبتلرین دَه ییشمه سی ایله باغلاییردی. بين روشد، قادینین اینسانی خیلقتینی، یارانیش فیطرتینی فلسفی باخیمدان تحلیل ائدیردی. فیزیکال گوج نظره آلیندیغیندا ظاهیرن کیشینین قادیندان اوستون اولدوغو گؤرونور، لاکین بیر خئیلی ساحه لرده، خوصوصن صنعت و موسیقی باخیمیندان کیشیلر قطعیين قادینلارین فیطری ایستئعدادلاری سَوییه سینه چاتا بیلمه زلر. بين روشد یازیردی: ” ایسلام اؤلکه لری او زامان اینکیشاف ائده جَک کی، قادینین ایستئعداد قانادلارینی باغلایان باغلار قیریلاجاقدیر. قادین آزادلیغی موسلمان اؤلکه لرینین ترققیسینه ایمکان یاراداجاقدیر. قادین لذذت منبعی اولان اَت ییغینیندان عیبارت اشیا دئییلدیر. بیزیم دار گؤروشلولويوموز قادینلارین زنگین دونیالارینی درک ائتمه یه ایمکان وئرمیر. سانکی قادین ایکی ایش اوچون یارانمیشدیر: بیری اوشاق دوغورماق، دیگری ایسه اوشاق بؤیوتمَک. قادینلاری کؤله سَوییه سینه ائندیرمَه میز بیزی بیر چوخ گؤزَه للیکلردَن، ظریفلیکلردن محروم ائتمیشدیر. بو وضعیيت عئینی زاماندا قادینلارین عقلی ایمکانلارینین تخریب اولونماسینا یول آچمیشدیر. بو اوزدَن ده یوکسَک فضیلتلی، ذَکالی قادینلارا راستلانمیریق. قادینلارین حَیاتی بیتکیلرین، آلاقلارین حیاتی کیمی سونا چاتیر. آنجاق قادین بیتکی دئییل، اینساندیر. عاغلی، ذکاسی و یارادیجیلیق قابیلییتی اولان اینساندیر.

قادینلارین اینسان کیمی یاشامامالاری اونلاری کیشیلرین یوکو و کؤله سی ائتمیشدیر. بو دا جمعیيتین بدبختلیيینه و” مدینه-يي فاضیله”نین محوینه سبب اولور. چونکو جمعیيتین یاریسیندان چوخو قادینلاردان عیبارَتدیر. آنجاق اونلار اؤز ضروری و ایلکین ائحتییاجلارینی تامین ائتمَکدن محرومدور. قادینلار حئیوانلار کیمی ائرکَکلر طرَفیندَن بَسله نیرلر. بونونلا دا قادینلار نه فیکیر، نه ده ماددی ساخه لرده هئچ بیر شئی ایستئحصال ائده بیلمَه دَن، یالنیز ایستئهلاک(مصرف) ائدَه ن بيیولوژی مخلوقلار و حئیوانلار سوروسو حالینا گلمیشلر. قادینلار بو اسارتدَن قورتولمالیدیرلار.” (منبع: حنا الفاخوری- خلیل الجر، “ایسلام دونیاسیندا فلسفه نین تاریخی(تاریخ فلسفه در جهان اسلام” صفحه 704 )

***
اسکی یوناندا فسلفه نین، عئلمین اینکیشافی ایله برابر قادینلار حاققیندا دا موناسیبت و عملی داورانیش اولموشدور. “اسکی یوناندا قیز چوجوغونا ائرککلره اویقولانان ائيیتیم اویقولانیردی. دیققَته دَه یَه ن خوصوص، قیز و ائرکک چوجوقلارین بیرلیکده ژیمناستیک یاپمالاریدیر. گنج قیزلار هر کَسین ایچینده چیلپاق گؤرونورلر، آمما گؤروله ن یا دا یاپیلماق ایسته نَه ن غئیری اخلاقی بیر ایش و یا حرکت یوخدور. بو ایدمانلار بوتونو ایله اویون و اَه یله نجه ایله دولو، پیس نيیت و بیلینجسیزلیکدَن اوزاقدیر.” (منبع: بئرتراند راسئل “باتی فلسفه سینین تاریخی” چئؤیرَه ن: معمر سنجر، سای یایینلاری 2002 – ایستانبول، صحیفه 225 )

آوروپادا ایلک فئمینیست سوسیولوق فئریدریش ائنگئلس اولموشدور. قادینلارین تاریخدَه کی رولو و عایيله نین شکیلله نیشی حاقدا ائنگئلس`ین بؤیوک عئلمی تحقیقاتی اولموشدور. عایيله سوسیولوژیسینده 3 مرحله تثبیت ائدیلمیشدیر: 1. پولیقامییا دؤنَه می. بو دؤنَه مده بیر قادین بوتون کیشیلر اوچون و بیر کیشی بوتون قادینلار اوچون اولموشدور. چوجوق آتاسینی تانیمامیش، سادَه جه آناسینی تانیمیشدیر. 2. دوآلقامییا. بیر کیشی بیر نئچه قادین. 3. مونوقامییا (عایله)

سویلو و بورژوا طبقه لرده قادینلار روللارینین محدودلاشماسینی آسانلیقلا قئبول ائتمَه زلر. 17- جی عصرده آوروپادا ادبیيات سالونلارینی قوران “ماوی جورابلیلار” (اوخوموش قادینلار) اورتایا چیخدیلار و ادَبی گئجه لر دوزَه نله یَه رَه ک قادینلاری سوسیال ایشلره دعوت ائتدیلر. بونلارین آراسیندان سییاسته قاتیلانلار دا اولدو.

اورتا چاغین دینچی توتومونا گؤرهقادی نین کیلیسایا گيرمه، حتی اینجیله توخونما حاققی یوخ ایدی. بو اوزدَن ده قادینلارین اؤزگورلوکچو فئمینیست حرَکتلرینین تَملینده کیلیسایا قارشی چیخیش دورماقدا ایدی. بو سببدَن ده سئکولار ذئهنییتین اورتایا چیخیشیندا فئمینیستلرین بؤیوک رولو اولدو. 1789- جی ایل فيرانسا اینقیلابیندان دَریندَن تاثیرله نَن بیر توخوم ایشچیسینین قیزی ماری وولستونئکرافت (Mary wollstonecraft)(1759-1797) 1792- جی ایلده فئمینیست بیر ائعلانيیه یایدی: “قادین حاقلارینین دوغرولماسی”(Vindication of the rights of women) بو بیلدیریده دئییلیردی: قادینلارین اؤز حاقلاری اوغرونا بیر اینقیلاب ائتمه لرینین واختیدیر.

19- جو عصرده فئمینیستلر چوخ بؤیوک بیر مووَففَقییت اَلده ائتدیلر و موختلیف تحصیل قوروملارینا گیرمه یه نایيل اولدولار. بو عصرده ائدینبورگ اونیوئرسیته سینین طیبب فاکولته سینه قیزلارین آلینماسی کوچه تظاهوراتینا سبب اولدو. او زامانکی عنعنه لر قیزلارین اوخوماسینا قارشی چیخیردی.

19-جو عصر فئمینیستلرینین بیر ایسته یی ده دونیا قادینلارینین باریش اوغرونا بیرله شمه لریدیر. 1888- جی ایلده بئین الخالق قادینلار شوراسی نین قورولوش توپلانتیسی واشینقتوندا کئچدی. اونلارا گؤره قادینلارین اسارَتدَن قورتولوشو کیشیلرین ده قورتولوشونا و آدام کیمی یاشامالارینا سَبَب اولاجاقمیش. قادین کیشی ائشیتلیيی (برابرلیيی) اونلارین تَمَل پيرینسیپلری ایدی.

بیرینجی دونیا ساواشیندان سونرا قادینلارین سَس( رای) وئرمه حاققی 21 اولکه ده تانیندی. بو اؤلکه لرین ایچَه ریسینده محممد امین رسولزاده نین قوردوغو آزربایجان دئموکراتیک خالق جومهورییتی ده یئر آلیردی. آزربایجان ایلک دئولت اولموشدور کی، غربدَه کی فئمینیزم حرکتینه دَستک وئرمیش و فئمئنیستلرین ایستَه کلرینه یاسال و حوقوقی زمین یاراتمیشدیر. قادینلارا رسمَن سئچیب- سئچیلمَک، سییاسته، عئلمه قاتیلما سوسیال حیاتدا آکتیو اولما حاققی تانیمیشدیر.

***

نازیلر و فاشیستلر فئمینیزم حرَکتینی بوغماغا باشلادیلار. قادینلاری ائوه قاپادیلار. فاشیزمی و نازیسمی محکوم ائدَه ن ایلک ایدئولوژی فئمینیزم اولموشدور. .

نهایت 1974- جو ایل 8 مارتدا (17 ایسفند) باشقانلیغینی سیمون دئ بووایرین یاپدیغی “قادینلار حاققی دَرنَه يی” قورولدو و فئمینیست سواللار درگیسی نشر ائدیلمه یه باشلادی. ارلری طرفیندن دؤیوله ن قادینلار دونیانین هاراسیندا اولورسا اولسون فئمینیستلر طرفیندن مودافیعه ائدیلیر. فئمینیستلر غربده عئینی زاماندا اؤز آدلارینا اوشاق صاحیبی اولما حاققینی دا یاساللاشدیردیلار. بو گون غربده اوشاغین آتاسینین آدینین اولوب اولماماسی بیر او قده ر ده اؤنَه ملی دئییل. اوشاغین پاسپورتوندا ساده جه آنا آدینین اولماسی یئتَه رلیدیر. یعنی بیر خانیمین آنا اولماسی اوچون موطلقن بیر کیشینین موطلق حاکیمییتینه ائحتییاجی یوخ. ایسلام اؤلکه لرینده ایسه دوروم فرقلیدیر. نه قده ر آنالیق دویغوسونو مزارا آپاران قادینلار وار. فئمینیست گؤروشون تئملینده سئکولار فلسفه دوردوغو اوچون جننتی بو دونیادا گئرچئکله شدیرمَک ایسته ر. غرب اؤلکه لرینده لیبئرالیزمین و لیبئرال دَه یَه رلرین گلیشمه سینده فئمینیست گؤروشون و فئمینیستلرین بؤیوک تاثیری اولدو. بو گون ده ایراندا و دیگر ایسلام اؤلکه لرینده قادینلارین داش- قالاق ائدیلمه سینه ان جیددی ائعتیراض غربده کی فئمینیست دَرنَکلردن یوکسَه لیر.
***

بو گون ایراندا، خوصوصن گونئی آزربایجاندا ان چوخ مَنیمسَه نَه ن گؤروش فئمینیزمدیر. گنج، اوخوموش و اؤزَه للیکله ده ائوله نمه میش قیزلار فئمینیزم گؤروشلرینه حاقلی اولاراق مئیلله نیرلر. چونکو مؤوجود دین مرکزلی رئژیمین قادینلارا قارشی تطبیق ائتدیيی غئیر-ی اینسانی رفتار حیاتین هر ساحه سینده، او جومله دَن ائولیلیک مساله سینده ده پروبلئم چیخارماقدادیر. ساده جه مؤوجود رئژیم دئییل، بوتون شرقین دینچی کولتورو (عرب، فارس، تورک) قادینا اشیا کیمی باخمیشدیر. بو باخیش غربده ده وار ایدی. فئمینیستلر بؤیوک بیر موباریزه دن سونرا اؤز حاقلارینی الده ائتمه یه نايیل اولدولار. لاکین شرقده قادین ایکینجی درجه لی اینسان کیمی دورماقدادیر. بعضی ایسلام اؤلکه لرینده “ایسلامچی فئمینیست دَرنَکلر” قادین حاقلارینی ساوونماغا چالیشیرلار. دیگر طرفدن کوممونیست چئوره لر و اؤزَه للیکله رادیکال ایسلامچیلار فئمینیزمی غرب مرکزلی بورژووا ایدئولوژیسی اولاراق تانیملار و فئمینیستلرین تاریخ بویو قادین حاقلاری اوغرونا موباریزه لرینی گؤرمک ایستَه مَه زلر. 2005- جی ایلده مرکئشلی فاطما مرینسی خانیم فئمینیست فعالییتینه گؤره 200 مین دولارلیق اراسموس اؤدولو ایله اؤدولله ندی. اراسموس 16- جی عصرده دینده ایصلاحات گئرچکله شدیرَن بؤیوک شخصیيت اولموشدور.

بلکه بعضی ایسلام اؤلکه لرینین آنا یاساسیندا قادینلار اوچون بعضی حاقلار تانینمیشدیر، لاکین یازیلمامیش یاسالار، مذهبلر، تؤره لر و تاریخی جهالت بو حوقوقون گئرچکله شمه سینه انگل اولماقدادیر. تورکییه جومهورییتینده قادینلار موباریزه ائدَه رَه ک ایندیکی نیسبی حاقلارینی الده ائتمه دیلر. تورکییه ده بؤیوک آتاتورک قادینلارا غرب مودئلی حاق تانیدی، بو حاققی حوقوقی زمینه اوتورتدو. آنجاق هَله ده اسکی تؤره لر، دین قایناقلی شیددت اؤز فلاکتلرینی تؤرَه تمَکده داوام ائتمَکدَدیر.
----------------------------------
مقاله نین یازیلیشیندا آشاغیداکی قایناقلاردان ایستیفاده ائدیلمیشدیر:
1. ویل دورانت، مدنییت تاریخی
2. بئرتراند راسسئل، ائولیلیک
3. حنا الفاخوری-خلیل الجر، ایسلام دونیاسیندا فلسفه نین تاریخی
5. فئریدریش ائنگئلس، ” عایله نین منشایی ”
6. آذربایجاندا موختئلیف درگی و قزئتلر
7. بئرتراند راسسئل “باتی فلسفه سینین تاریخی”
1. http://mitglied.lycos.de/islamdakadin/genelkultur/feminizm.html
2. http://uk.geocities.com/anarsistbakis/makaleler/okelly-feminizmveanarsizm.html
3. http://www.nadir.org/nadir/initiativ/rev_linke/devkad/devkad8.html
4. http://www.geocities.com/islamifeminist/
5. http://www.geocities.com/islamifeminist/isfeminizmne.htm
6. http://uk.geocities.com/anarsistbakis/makaleler/farrow-anarsizmolarakfeminizm.html